Người thầy ở vùng khó 'giữ lửa' để thích ứng với kỷ nguyên số

Khi AI, chuyển đổi số và yêu cầu hội nhập đang đặt ra những chuẩn năng lực mới, người thầy cần vừa giữ vững nền tảng chuyên môn, vừa không ngừng học hỏi để thích ứng.

Ở những địa bàn còn khó khăn, điều kiện dạy học chưa phải lúc nào cũng đầy đủ, việc nâng cao chất lượng đội ngũ không chỉ nằm ở những lớp tập huấn hay những công cụ công nghệ mới. Đó còn là câu chuyện về tình yêu nghề, năng lực tự học, tinh thần chia sẻ và khả năng biến những hạn chế về điều kiện thành động lực đổi mới.

Người thầy trước yêu cầu mới

Theo ông Nguyễn Văn Hanh, Hiệu trưởng Trường THPT Hàm Yên (Tuyên Quang), nền tảng đầu tiên để nhà giáo có thể thích ứng với những thay đổi của giáo dục là năng lực chuyên môn vững vàng và khả năng tự học.

Trong thời đại tri thức liên tục cập nhật, người thầy không thể chỉ dựa vào những kiến thức đã được đào tạo. AI có thể hỗ trợ giáo viên soạn bài, xây dựng câu hỏi, thiết kế học liệu, phân tích dữ liệu học tập, nhưng công nghệ không thể thay thế sự am hiểu của người thầy đối với từng học sinh.

“Trong thời đại tri thức thay đổi từng ngày, người thầy phải trở thành người học suốt đời”, ông Hanh chia sẻ.

Từ thực tế nhà trường, vị hiệu trưởng cho rằng năng lực số và khả năng sử dụng AI đang trở thành một phần quan trọng trong hành trang nghề nghiệp của giáo viên. Tuy nhiên, mục tiêu không phải biến tất cả giáo viên thành chuyên gia công nghệ mà là giúp mỗi nhà giáo biết lựa chọn công cụ phù hợp, sử dụng đúng mục đích và có trách nhiệm.

Giáo viên cần biết đặt câu hỏi cho AI, kiểm chứng thông tin, nhận diện những sai sót mà công cụ có thể tạo ra và quan trọng hơn là biết khi nào nên sử dụng AI, khi nào cần dựa vào năng lực chuyên môn và kinh nghiệm sư phạm của chính mình.

Đây cũng là sự thay đổi trong vai trò của người thầy. Khi học sinh có thể tìm kiếm lượng thông tin khổng lồ chỉ bằng một thiết bị thông minh, giáo viên không còn đơn thuần là người truyền đạt kiến thức. Nhiệm vụ quan trọng hơn là giúp học sinh biết đặt câu hỏi, tư duy phản biện, kiểm chứng thông tin, giải quyết vấn đề và hình thành năng lực tự học.

Tại Trường THPT Hàm Yên, phương pháp Feynman đang được áp dụng nhằm khuyến khích học sinh diễn đạt kiến thức bằng ngôn ngữ của mình, qua đó hiểu sâu hơn nội dung bài học và nhận diện những phần kiến thức còn chưa chắc chắn.

Theo ông Hanh, đây cũng là một trong những hướng để giáo viên chuyển từ cách dạy thiên về truyền thụ sang tổ chức, dẫn dắt quá trình học tập của học sinh.

Không chờ đủ điều kiện mới đổi mới

Với các trường ở khu vực nông thôn, vùng khó, bài toán nâng cao chất lượng đội ngũ còn gắn với điều kiện cơ sở vật chất, nguồn nhân lực và khả năng tiếp cận các nguồn học liệu mới.

Bà Tô Thị Tấm - Hiệu trưởng Trường PTDTNT THCS & THPT Chiêm Hóa (Tuyên Quang), cho rằng với nhà giáo vùng khó, “hành trang để đi đường dài” trước hết là tình yêu nghề và sự gắn bó với mảnh đất, học sinh nơi mình công tác.

Theo bà Tấm, khi đã có tình yêu nghề làm nền tảng, mỗi giáo viên cần tiếp tục bồi dưỡng chuyên môn, làm chủ công nghệ, mạnh dạn ứng dụng AI trong thiết kế bài giảng, hỗ trợ cá nhân hóa việc học và đổi mới phương pháp.

Đặc biệt, trong quá trình hội nhập, ngoại ngữ, nhất là tiếng Anh, ngày càng có vai trò quan trọng. Giáo viên cần kiên trì tự học, tự rèn luyện; đồng thời nhà trường cần tạo môi trường để đồng nghiệp cùng sinh hoạt chuyên môn, chia sẻ tài liệu và từng bước hình thành không gian giao tiếp tiếng Anh trong trường học.

“Không nhất thiết phải chờ có đầy đủ điều kiện mới đổi mới”, quan điểm này được cả hai nhà giáo nhấn mạnh ở những góc độ khác nhau.

Theo ông Nguyễn Văn Hanh, với trường vùng khó, có thể bắt đầu từ những việc vừa sức: xây dựng nhóm giáo viên nòng cốt về công nghệ; hình thành kho học liệu dùng chung; mỗi tổ chuyên môn có giáo viên hỗ trợ đồng nghiệp; khuyến khích giáo viên tạo ra những sản phẩm số thiết thực.

Còn với bà Tô Thị Tấm, khi điều kiện cơ sở vật chất còn hạn chế, tinh thần đoàn kết, tự lực và sáng tạo càng trở nên quan trọng. Những gì đang có cần được khai thác hiệu quả; kinh nghiệm, học liệu và cách làm hay cần được chia sẻ để không giáo viên nào phải tự mình mày mò trước những yêu cầu mới.

Thực tế cho thấy, một giáo viên có thể tự học để nâng cao năng lực, nhưng để tạo ra sự chuyển biến bền vững, cần xây dựng môi trường học tập ngay trong mỗi nhà trường.

Đó là môi trường mà giáo viên vừa dạy học sinh, vừa học hỏi từ đồng nghiệp; những kinh nghiệm hay được chia sẻ; những khó khăn trong chuyên môn được cùng nhau tháo gỡ; công nghệ được sử dụng như phương tiện hỗ trợ chứ không trở thành áp lực.

“Đừng để một giáo viên biết mà nhiều giáo viên khác không biết; đừng để mỗi thầy cô phải tự mày mò một mình. Một giáo viên giỏi có thể tạo ra một bài học tốt; nhưng một tập thể biết chia sẻ có thể tạo ra một môi trường học tập tốt cho hàng nghìn học sinh”, ông Nguyễn Văn Hanh nhấn mạnh.

Từ góc nhìn của một trường dân tộc nội trú, cô Tô Thị Tấm cũng nhấn mạnh vai trò đặc biệt của người thầy đối với học sinh vùng khó. Ở đó, giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn đồng hành, nâng đỡ, khơi dậy niềm tin và mở ra những chân trời mới cho học sinh.

Đây cũng chính là điểm khác biệt quan trọng của việc nâng cao chất lượng đội ngũ ở khu vực nông thôn, miền núi. Đổi mới không chỉ để giáo viên sử dụng thành thạo một phần mềm, tạo một bài giảng số hay khai thác một công cụ AI. Mục tiêu cuối cùng vẫn là nâng cao chất lượng giáo dục và tạo thêm cơ hội phát triển cho học sinh.

Trong hành trình ấy, công nghệ có thể mở thêm cánh cửa, AI có thể giúp người thầy làm việc hiệu quả hơn, ngoại ngữ có thể đưa giáo viên đến gần hơn với kho tri thức toàn cầu. Nhưng để những công cụ ấy thực sự phát huy giá trị, vẫn cần một đội ngũ có chuyên môn, có trách nhiệm, có năng lực tự học và trên hết là giữ được tình yêu với nghề, với học sinh.

Với giáo viên vùng nông thôn, vùng khó, “đi đường dài” vì thế không có nghĩa là chạy thật nhanh theo công nghệ. Đó là hành trình vừa giữ vững những giá trị cốt lõi của nghề giáo, vừa chủ động học hỏi để không đứng ngoài những thay đổi của thời đại.