Biến bản sắc văn hóa thành sản phẩm du lịch
Hoa Tiến là bản người Thái cổ ở xã Châu Tiến (Nghệ An), có lịch sử hàng trăm năm. Nơi đây vẫn lưu giữ nhiều nét văn hóa đặc trưng như nhà sàn, nghề dệt thổ cẩm, tục rượu cần, cùng các làn điệu dân ca, dân vũ.
Nhận thấy tiềm năng đó, năm 2014, UBND huyện Quỳ Châu (cũ) chủ trương phát triển du lịch cộng đồng tại bản Hoa Tiến. Đây là hướng đi mới, mở ra cơ hội cải thiện sinh kế cho người dân, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa vốn có.
Để người dân từng bước làm quen với công việc mới, địa phương tổ chức các lớp tập huấn về kỹ năng phục vụ khách, giới thiệu văn hóa và xây dựng các sản phẩm du lịch. Từ những người vốn quen với ruộng nương, người dân Hoa Tiến dần trở thành những hướng dẫn viên ngay trên quê hương mình.
Là một trong những gia đình đầu tiên làm du lịch cộng đồng, chị Lang Thị Tâm, chủ homestay Từ Tâm ở bản Hoa Tiến bắt đầu công việc bằng chính sở trường của mình là nấu ăn.
Trước đây, chị thường được nhờ chuẩn bị những mâm cơm đặc trưng của đồng bào Thái phục vụ du khách về tham gia Lễ hội Hang Bua. Những món ăn dân dã, cách chế biến truyền thống và sự thân thiện của gia chủ khiến nhiều người sau khi trải nghiệm đã quay trở lại.
Từ đó, chị Tâm bắt đầu suy nghĩ nhiều hơn về cách đưa văn hóa bản địa vào phục vụ du lịch. Một trong những trải nghiệm đầu tiên được chị xây dựng là lễ buộc chỉ cổ tay cầu bình an - một phong tục quen thuộc của đồng bào Thái. Về sau, lễ buộc chỉ cổ tay đã trở thành một trải nghiệm đặc trưng của Hoa Tiến.
Là một trong những hộ kinh doanh homestay ở bản Hoa Tiến, Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh có nhiều năm dày công tìm hiểu những bài cúng từ các thầy mo. Dựa trên nội dung các bài khấn bằng tiếng Thái, bà biên soạn thêm những lời chúc bằng tiếng Việt có vần điệu, ý nghĩa, phù hợp với từng đối tượng khách.
Theo bà Xanh, du khách tìm đến Hoa Tiến không chỉ để tham quan mà còn muốn tìm hiểu những giá trị văn hóa riêng có của đồng bào Thái. Vì vậy, người dân phải giữ được bản sắc, đồng thời biết cách tổ chức để những giá trị ấy trở thành trải nghiệm hấp dẫn.
Cùng với các công ty lữ hành, người dân xây dựng nhiều hoạt động để du khách trực tiếp tham gia vào đời sống bản làng. Du khách có thể cùng người dân nấu ăn, giã gạo, lên rừng lấy củi, xuống suối bắt cá, tự tay hái lá dâu tằm và dệt một tấm vải thổ cẩm cho riêng mình.
Những món ăn như vịt bầu, thịt bò giàng, cá nướng cùng nhiều món truyền thống được chế biến theo cách của người Thái giúp du khách cảm nhận rõ hơn hương vị của núi rừng và đời sống bản địa.
Khi văn hóa trở thành sức mạnh cộng đồng
Nếu chỉ dừng lại ở một vài trải nghiệm, sản phẩm du lịch Hoa Tiến khó tạo được sức hút lâu dài. Vì vậy, năm 2022, bà Xanh cùng chị em trong bản thành lập đội văn nghệ để phục vụ du khách.
Sau những giờ làm việc, cơm nước, các mẹ, các chị lại cùng nhau tập múa, hát, nhảy sạp, khắc luống. Bên chum rượu cần, trong âm thanh của cồng chiêng, những điệu múa và lời ca nhuôn, xuối, lăm vang lên, tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa gần gũi.
Thay vì chỉ đứng nhìn một tiết mục biểu diễn, khách được hòa mình vào không khí sinh hoạt của bản làng, cùng nhảy sạp, uống rượu cần và giao lưu với người dân.
Từ một đội văn nghệ ban đầu, đến nay Hoa Tiến đã có 4 đội thường xuyên tập luyện, biểu diễn phục vụ du khách. Điều đáng nói, những đội văn nghệ không chỉ phục vụ du lịch. Đây còn là không gian để người dân, nhất là thế hệ trẻ, tiếp cận và duy trì những làn điệu, điệu múa truyền thống.
Đến nay, bản Hoa Tiến có 9 hộ kinh doanh homestay. Gần như người dân cả bản đều tham gia vào hoạt động du lịch theo những cách khác nhau, từ cung cấp thực phẩm, biểu diễn văn nghệ đến giới thiệu văn hóa, nghề truyền thống.
Ông Trần Việt Đức, Phó Chủ tịch UBND xã Châu Tiến cho biết, nhờ phát triển du lịch, đời sống của người dân bản Hoa Tiến chuyển biến tích cực, nhiều gia đình thoát nghèo bền vững.
Hiệu quả từ phát triển du lịch cộng đồng cũng được thể hiện qua sự cải thiện đời sống của người dân. Năm 2020, thu nhập bình quân đầu người của xã Châu Tiến mới đạt 28 triệu đồng/năm. Đến năm 2025, con số này tăng lên gần 33 triệu đồng/năm. Địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng thu nhập bình quân lên 45-50 triệu đồng/năm.
"Xã Châu Tiến nói chung và bản Hoa Tiến nói riêng xác định du lịch cộng đồng không chỉ là phong trào mà là hướng đi lâu dài. Làm du lịch, người dân vừa có thể bảo tồn văn hóa, vừa phát triển sinh kế, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần", ông Đức nói.
Từ những nếp nhà sàn, điệu múa đến mâm cơm truyền thống, đồng bào người Thái ở bản Hoa Tiến đang biến những giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển. Qua đó, người dân không chỉ giữ gìn bản sắc mà còn tạo thêm sinh kế, nâng cao đời sống.
