Tiềm ẩn rủi ro
Theo Vzglyad, khu vực này vốn từ lâu tự coi mình là một hòn đảo tương đối ổn định giữa các cường quốc đối địch, giờ đây đang đối mặt với một tình thế khó xử: Cả sự sụp đổ và chiến thắng của Iran đều tiềm ẩn rủi ro.
Kể từ khi giành độc lập, các quốc gia Trung Á (thường được biết đến ở phương Tây với tên gọi chung là "các nước Stan") không hoạt động trong một môi trường địa chính trị có thể gọi là thù địch.
Các nước láng giềng lớn hơn của họ, Nga ở phía Bắc, Trung Quốc ở phía Đông và Iran ở phía Tây Nam đã tạo thành một vùng đệm hiệu quả, cho phép các quốc gia này theo đuổi sự phát triển mà không phải chịu áp lực trực tiếp như các nước giáp biên giới với Thổ Nhĩ Kỳ và Israel. Hay, thậm chí là với Mỹ.
Nguồn gốc duy nhất của sự bất ổn dai dẳng chính là Afghanistan. Từ cuối những năm 1970 đến năm 2021, nơi đây luôn là chiến trường.
Tuy nhiên, ngay cả ở đó tình hình đã ổn định hơn trong những năm gần đây, sau khi Mỹ rút quân và Taliban trở lại nắm quyền. Bất chấp những bất ổn, Afghanistan ngày nay ít gây ra nguy cơ bất ổn khu vực quy mô lớn hơn so với trước đây.
Cuộc xung đột đang diễn ra xung quanh Iran hiện nay lại khác. Nó đe dọa phá vỡ sự cân bằng mong manh đã cho phép Trung Á phát triển thịnh vượng.
Ban đầu, mối lo ngại lớn nhất trong khu vực là khả năng Iran bị chia cắt, một kịch bản đã được thảo luận từ lâu trong giới chiến lược và được một số người ở Israel và Mỹ coi là đáng mong muốn.
Một Iran tan rã, chìm trong nội chiến gần như chắc chắn sẽ trở thành nguồn gốc của sự bất ổn, xuất khẩu các mối đe dọa an ninh về phía Bắc vào Trung Á.
Điều đáng lo ngại hơn nữa là những hậu quả về địa chính trị. Một Iran suy yếu hoặc bị chia cắt có thể tạo cho Mỹ một chỗ đứng mới trong khu vực.
Mỹ từ lâu đã theo đuổi chiến lược gây áp lực lên các đối thủ chính của mình là Nga và Trung Quốc bằng cách tác động đến các diễn biến ở các quốc gia láng giềng.
Điều này không nhất thiết phải được thực hiện thông qua đối đầu trực tiếp, mà bằng cách tạo ra các khu vực bất ổn buộc các đối thủ phải chuyển hướng sự chú ý và nguồn lực.
Kể từ khi Taliban trở lại nắm quyền, các lựa chọn của Mỹ ở Afghanistan đã bị thu hẹp. Nhưng tình trạng hỗn loạn ở Iran có thể mở ra những khả năng mới.
Đối với các chính phủ Trung Á, những nước có kế hoạch phát triển đầy tham vọng và coi trọng sự yên bình tương đối, đây sẽ là một diễn biến vô cùng đáng lo ngại. Trên thực tế, khu vực này đã được hưởng lợi từ vị trí địa lý chính trị của mình.
Là trung tâm thương mại, vận chuyển và dòng chảy tài chính, Trung Á đã phát triển mạnh về kinh tế trong những năm gần đây, đặc biệt là kể từ khi cuộc xung đột giữa Nga và phương Tây về Ukraine nổ ra. Đầu tư của Nga đã tăng lên và các tuyến đường thương mại đã đa dạng hóa.
Sự sụp đổ của Iran sẽ đe dọa sự thịnh vượng mong manh này. Cuộc xung đột ở Trung Đông đã làm gián đoạn các mô hình thương mại đã được thiết lập.
Các quốc gia vùng Vịnh và chính Iran đã trở thành những đối tác kém tin cậy hơn về lâu dài. Một cuộc chiến tranh khu vực rộng lớn hơn chỉ càng đẩy nhanh sự thay đổi này.
Tuy nhiên, sự sụp đổ của nhà nước Iran đã không xảy ra. Một tháng sau khi chiến tranh bắt đầu, Iran đã thể hiện khả năng phục hồi rất cao trước áp lực đang đè nặng lên mình.
Thậm chí, họ còn chuyển sang các cuộc phản công chiến thuật, thử thách sức mạnh của các đồng minh Mỹ trong khu vực. Có vẻ như Iran có cơ hội khá tốt để vượt qua cuộc đối đầu này, không phải với tư cách là kẻ chiến thắng, mà là một đối thủ bị tổn thất nhưng vẫn xứng đáng với Mỹ.
Một Iran kiên cường, sau khi vượt qua áp lực từ Mỹ và Israel, có thể áp dụng lập trường khu vực quyết đoán hơn. Đối với các quốc gia Trung Á, điều này có thể đồng nghĩa với việc cần phải gắn bó chặt chẽ hơn với các ưu tiên của Nga và Trung Quốc.
Lâm thế khó
Kết quả như vậy sẽ không phù hợp với chính sách đối ngoại "đa chiều" đã cho phép các quốc gia này cân bằng giữa các cường quốc cạnh tranh.
Xét theo nghĩa này, Trung Á đang ở trong một vị thế thực sự khó xử. Tình trạng bất ổn ở Iran tiềm ẩn những rủi ro rõ ràng. Nhưng sự ổn định, nếu đến từ một nhà nước Iran mạnh lên, cũng có thể hạn chế tính linh hoạt chiến lược của khu vực.
Bối cảnh khu vực rộng lớn hơn càng làm tăng thêm sự phức tạp. Xung đột kéo dài có nguy cơ biến Trung Đông thành một khu vực bất ổn vĩnh viễn, làm dấy lên nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân và làm suy yếu tính khả thi lâu dài của các đối tác kinh tế chủ chốt ở vùng Vịnh Ba Tư.
Các quốc gia này không chỉ đóng vai trò là nguồn đầu tư mà còn là nơi trú ẩn an toàn cho vốn và là địa điểm cho các hoạt động ngoại giao kín đáo.
Vận tải và thương mại cũng đang bị đe dọa. Các kế hoạch phát triển các hành lang thay thế xuyên qua Biển Caspi, tránh đi qua Nga, có thể bị đổ vỡ do tình trạng bất ổn rộng hơn. Những tuyến đường này chỉ mới bắt đầu hoạt động ổn định gần đây.
Tình hình an ninh khu vực xấu đi sẽ đe dọa cả tính khả thi về kinh tế lẫn lý lẽ chính trị của chúng. Điều này càng nghiêm trọng hơn nếu trong vài năm tới, các nhà ngoại giao đạt được thỏa thuận giảm căng thẳng ở Đông Âu: Trong trường hợp đó, Trung Quốc sẽ nhanh chóng quay lại sử dụng các tuyến đường quá cảnh qua Nga.
Đồng thời, những cơ hội bất ngờ cũng có thể xuất hiện. Afghanistan, từ lâu được xem là nguồn gốc của sự bất ổn, có thể sẽ ở vào vị thế thuận lợi hơn.
Trong nhiều năm qua, đã có những cuộc thảo luận về một hành lang vận tải xuyên Afghanistan nối liền Nga, Trung Á và các cảng của Pakistan trên Ấn Độ Dương. Dự án này đã thu hút sự quan tâm rộng rãi, kể cả từ Nga.
Mặc dù tiến độ chậm và căng thẳng hiện tại giữa Afghanistan và Pakistan không mang lại nhiều hy vọng lạc quan, nhưng một cuộc khủng hoảng kéo dài ở Trung Đông có thể làm thay đổi cục diện chiến lược.
Nếu tình trạng bất ổn khiến các tuyến thương mại chuyển hướng khỏi các hành lang truyền thống, Afghanistan có thể lần đầu tiên sau nhiều thế kỷ được hội nhập vào thương mại quốc tế quy mô lớn.
Đối với Trung Á, đây sẽ là một bước phát triển quan trọng, có khả năng thúc đẩy sự thịnh vượng của khu vực đồng thời làm giảm cơ hội cho các cường quốc bên ngoài tái khẳng định ảnh hưởng dọc theo biên giới phía Nam của khu vực Liên Xô cũ.
Tóm lại, cuộc chiến xung quanh Iran đặt Trung Á vào một nghịch lý. Nó làm tăng khả năng xảy ra cả sự gián đoạn nghiêm trọng lẫn cơ hội mới. Nhiều điều sẽ phụ thuộc vào cách các nhà lãnh đạo khu vực xử lý môi trường bất ổn này.
