Nâng chất lượng đào tạo tiến sĩ

Nhiều quy định mới

Thông tư 53/2026/TT-BGDĐT (Thông tư 53) của Bộ GD&ĐT về Quy chế tuyển sinh và đào tạo sau đại học hiệu lực từ 30/6, đưa ra nhiều yêu cầu, tiêu chuẩn nhằm nâng cao chất lượng đào tạo tiến sĩ.

Theo Thông tư 53, người theo học tiến sĩ chỉ được đào tạo theo hình thức chính quy. Nghiên cứu sinh (NCS) phải chịu sự quản lý, giám sát và đánh giá của cơ sở đào tạo trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu. Người học có thể lựa chọn một trong hai phương thức: học tập, nghiên cứu toàn thời gian tại cơ sở đào tạo hoặc học tập theo kế hoạch toàn khóa với khối lượng tối thiểu 30 tín chỉ trong một năm học.

Phương thức học “toàn thời gian” được coi là điểm mới trong quy chế này, tức là NCS phải dành toàn bộ thời gian cho việc học tập, nghiên cứu, giảng dạy… và không làm việc toàn thời gian ở nơi khác trong lúc học.

NCS sẽ được đánh giá luận án khi hoàn thành chương trình, đáp ứng yêu cầu về công bố khoa học, liêm chính học thuật. Trong đó, với công bố khoa học, họ phải là tác giả đứng tên đầu hoặc tác giả liên hệ của ít nhất một bài báo thuộc danh mục WoS/Scopus; hoặc là tác giả kết quả nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ đã được cấp bằng độc quyền sáng chế…

Theo quy chế, giảng viên giảng dạy trình độ tiến sĩ phải có học hàm giáo sư, phó giáo sư hoặc bằng tiến sĩ phù hợp với học phần phụ trách. Đồng thời có năng lực nghiên cứu, giảng dạy, ngoại ngữ và ứng dụng công nghệ số đáp ứng yêu cầu đào tạo.

Trường hợp chưa có chức danh giáo sư hoặc phó giáo sư thì phải có ít nhất hai năm kinh nghiệm sau khi được cấp bằng tiến sĩ và có công bố khoa học hàng năm.

Đối với người hướng dẫn NCS, quy chế yêu cầu phải có năng lực hướng dẫn nghiên cứu và trong 5 năm gần nhất phải có công bố khoa học thuộc danh mục Web of Science (WoS), Scopus hoặc có sách chuyên khảo, bằng độc quyền sáng chế, giải pháp hữu ích phù hợp với lĩnh vực nghiên cứu.

Quy chế mới về đào tạo tiến sĩ nhận được đồng thuận từ các nhà quản lý giáo dục, chuyên gia.

Theo TS La Vĩnh Trung, Trưởng phòng quản lý nghiên cứu khoa học (Trường Đại học Việt Đức), phương thức học tiến sĩ toàn thời gian sẽ tác động tích cực đến việc nâng cao chất lượng đào tạo tiến sĩ. Đầu tiên, nó tạo ra áp lực giúp sàng lọc ứng viên NCS ngay từ ban đầu. Chỉ ứng viên nào thực sự có quyết tâm, sẵn sàng theo đuổi con đường học thuật nghiêm túc mới sẵn sàng đầu tư toàn bộ thời gian, công sức cho việc nghiên cứu “toàn thời gian”, từ bỏ các công việc khác.

TS Trung nhìn nhận việc học tiến sĩ đồng thời vẫn đi làm và nhận lương ở một cơ quan/công ty khác sẽ dễ dẫn đến việc thỏa hiệp để ưu tiên hoàn thành các công việc được trả lương. Về lâu dài sẽ dẫn đến tình trạng trì hoãn trong nghiên cứu, giảm chất lượng nghiên cứu. Cuối cùng, môi trường nghiên cứu đóng vai trò rất quan trọng.

Khi học tiến sĩ toàn thời gian tại trường, NCS có cơ hội tiếp xúc, làm việc, trao đổi học thuật thường xuyên với thầy hướng dẫn, các thành viên khác trong nhóm, qua đó tạo sự kết nối và dễ dàng chia sẻ, phản biện, cải thiện hướng nghiên cứu/kết quả nghiên cứu. Ngoài ra, việc tập trung toàn thời gian còn giúp NCS duy trì mạch tư duy khoa học liên tục, tránh tình trạng "gián đoạn nghiên cứu", một trong những nguyên nhân chính dẫn đến luận án thiếu tính hệ thống và kéo dài thời gian đào tạo vượt chuẩn.

Ông cho biết, chủ trương này đã được áp dụng triệt để tại trường Đại học Việt Đức từ khi bắt đầu đào tạo chương trình tiến sĩ từ năm 2020 đến nay ở bốn ngành: Mô phỏng trên máy tính, Công nghệ thông tin, Đô Thị phát triển bền vững và Kỹ thuật sản xuất bền vững. Điều này giúp đảm bảo sự tập trung và tính liên tục trong nghiên cứu nhằm nâng cao chuẩn đầu ra và chất lượng công bố quốc tế.

"Đây là bước đi có thể mang tính chiến lược, giúp việc đào tạo tiến sĩ ở trường có thể tiệm cận với chuẩn mực đào tạo tiến sĩ của các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới.

Theo ThS Phạm Thái Sơn (Trường Đại học Công Thương TPHCM) phương thức học tiến sĩ toàn thời gian là thay đổi cần thiết nhưng cần hiểu đúng. Toàn thời gian không nên đơn giản được hiểu là nghiên cứu sinh phải có mặt tại trường đủ bao nhiêu giờ mỗi ngày. Một nhà nghiên cứu có thể làm việc trong phòng thí nghiệm, thư viện, trên máy tính, tại địa bàn khảo sát, với cơ sở dữ liệu hoặc ở nhiều không gian khác nhau. Ông cho rằng, điều quan trọng nhất phải là thời gian nghiên cứu thực chất và sản phẩm khoa học tạo ra, chứ không phải số giờ hiện diện về mặt hành chính.

Việc đánh giá NCS theo quan điểm của ThS Sơn cần chuyển từ “người học có mặt ở đâu, bao nhiêu giờ” sang “người học đã tạo ra được gì”. NCS cần được đánh giá bằng câu hỏi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, dữ liệu, kết quả phân tích, bài báo, hội thảo và những đóng góp mới cho khoa học; kế hoạch nghiên cứu của họ được theo dõi bằng các mốc tiến độ và sản phẩm khoa học cụ thể.

“Ở góc độ bản thân sẽ học lên tiến sĩ, tôi mong muốn chuyển từ quản lý người học sang phát triển nhà nghiên cứu”, ThS Sơn nói.

NCS cần được hỗ trợ gì?

Để người học chuyên tâm theo mô hình tiến sĩ “toàn thời gian”, TS La Vĩnh Trung cho rằng, cần có chính sách hỗ trợ mạnh mẽ, cụ thể từ Chính phủ và cơ sở đào tạo. Hiện nay, theo Nghị định số 179/2026/NĐ-CP hiệu lực từ 15/7 đã có quy định cấp học bổng cho người học các ngành Khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt, và công nghệ chiến lược. Theo đó, NCS theo diện này được hỗ trợ tối đa 8,4 triệu VNĐ/tháng.

Tại trường Đại học Việt Đức, TS Trung cho biết, NCS toàn thời gian tại trường được miễn hoàn toàn học phí trong suốt thời gian đào tạo và gắn với vị trí Trợ lý nghiên cứu và giảng dạy (RTA) và được trả lương hàng tháng. Đây cũng là mô hình chuẩn của các trường đại học nghiên cứu quốc tế. Nó giúp giải quyết cùng lúc nhiều vấn đề, bao gồm thu nhập cho NCS và nguồn nhân lực trợ giảng, nghiên cứu cho nhà trường.

Vị trí này được hưởng đầy đủ quyền lợi về lương hằng tháng, hỗ trợ kinh phí dự hội nghị, hội thảo, công bố khoa học, BHYT, BHXH. NCS tại trường Đại học Việt Đức sẽ có nhiều cơ hội làm việc tại các phòng thí nghiệm có các máy móc hiện đại với kinh phí thực hiện luận án được hỗ trợ từ các đề tài nghiên cứu khoa học. Điều này giúp giảm áp lực tài chính và sự đánh đổi về cơ hội nghề nghiệp khi không thể đi làm tạo thu nhập ổn định cho các NCS tại trường.

Về phía người học, đặc biệt là ở Việt Nam, TS Trung cho rằng, cần xem khoảng thời gian 3-4 năm học tiến sĩ toàn thời gian cũng là một giai đoạn nghề nghiệp, cần tập trung hoàn thành đúng hạn, tránh kéo dài. Đồng thời, cần chủ động tìm kiếm nguồn hỗ trợ tài chính bên cạnh các chính sách đã có của Nhà nước (vốn không dành cho tất cả các ngành đào tạo) và cơ sở đào tạo, ví dụ VinIF, Nafosted, học bổng hỗ trợ từ các doanh nghiệp.

ThS Phạm Thái Sơn cho rằng, cần xây dựng đồng bộ một hệ sinh thái gồm học bổng, trợ lý nghiên cứu, trợ giảng, kinh phí nghiên cứu, hỗ trợ công bố và môi trường học thuật.

Tuy nhiên, ông cho rằng tiến sĩ toàn thời gian cũng nên đi cùng với điều kiện để người học có thể toàn tâm cho nghiên cứu. Để nâng cao hiệu quả đào tạo tiến sĩ, “xương sống” của một chương trình đào tạo xuất phát từ đặt vấn đề nghiên cứu, thu thập tài liệu, xây dựng phương pháp, dữ liệu, phân tích, công bố và đóng góp mới cho khoa học.

“Đây mới là hành trình để một người học trở thành nhà nghiên cứu. Với cá nhân, tôi sẽ không chọn một đề tài nghiên cứu tiến sĩ chỉ vì nó 'dễ làm'. Nếu đã dành 3–4 năm cho một công trình nghiên cứu tôi muốn đề tài đó xuất phát từ một vấn đề thật, có ý nghĩa khoa học và có khả năng tạo ra giá trị thực tế.”, ThS Sơn nói.