Mở rộng cơ hội giáo dục, giúp trẻ tự kỷ tự lập trong cuộc sống

Từ chăm sóc nội trú đến mục tiêu tự lập

“ Khi tôi sống, tôi chưa nghĩ đến con tôi sẽ như thế nào, nhưng khi tôi mất đi thì con sẽ sống với ai?” – câu hỏi của một phụ huynh đã thôi thúc ông Vũ Văn Chức - Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập Hoa Xuyến Chi (Bắc Ninh) lựa chọn hướng đi nhiều khó khăn trong hành trình chăm sóc trẻ tự kỷ.

Theo đó, trung tâm tổ chức mô hình chăm sóc tập trung, nội trú cho những trẻ lớn tuổi, có nhu cầu hỗ trợ cao, đặc biệt trong giai đoạn dậy thì. Quá trình triển khai phát sinh nhiều khó khăn, từ vấn đề pháp lý, điều kiện cơ sở vật chất đến những băn khoăn của dư luận.

Một số trẻ có biểu hiện khó kiểm soát hành vi, khiến gia đình gặp nhiều trở ngại khi đưa con đến trung tâm. Trong khi đó, ở tuổi dậy thì, các em có những thay đổi về tâm sinh lý và nhu cầu riêng tư, nhưng khả năng nhận thức, hiểu biết về giới tính còn hạn chế. Điều này đòi hỏi người chăm sóc phải có kiến thức, kỹ năng và phương pháp hỗ trợ phù hợp.

Ông Chức cho biết, thời gian đầu, mô hình cũng vấp phải những ý kiến trái chiều. Tuy nhiên, qua quá trình hoạt động, trung tâm dần nhận được sự thấu hiểu, đồng cảm và ủng hộ của cộng đồng. Nhiều người chủ động hỗ trợ thực phẩm, đồ dùng và những điều kiện thiết yếu cho các em.

Dù vậy, mong muốn của ông là xây dựng mô hình theo hướng hòa nhập gắn với hướng nghiệp, trong đó trẻ không chỉ nhận được sự hướng dẫn của thầy cô mà còn học cách hỗ trợ, tương tác và chia sẻ với nhau.

Theo ông Chức, sự thấu hiểu giữa những trẻ có hoàn cảnh tương đồng có thể tạo nên môi trường học tập, sinh hoạt tích cực. Trung tâm đặt mục tiêu trong 5 năm giúp hơn 80% trẻ khai phá được khả năng của bản thân, từng bước tiến tới tự lập bằng chính năng lực của mình.

Với trẻ nhỏ, trung tâm hướng đến việc miễn, giảm học phí và hỗ trợ phù hợp; với những trẻ lớn hơn, các em sẽ được tiếp cận công việc phù hợp, có cơ hội tạo thu nhập theo khả năng.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, ông Chức mong muốn được hỗ trợ quỹ đất, đồng thời kết nối với các đơn vị tổ chức chương trình hướng nghiệp và xây dựng nguồn quỹ dành cho hoạt động đào tạo nghề. Theo ông, sự đồng hành của cơ quan chức năng, tổ chức xã hội, doanh nghiệp và báo chí sẽ góp phần mở rộng cơ hội phát triển cho trẻ tự kỷ.

Hoàn thiện chính sách, đa dạng phương thức giáo dục

Từ thực tiễn chăm sóc trẻ tự kỷ, yêu cầu đặt ra không chỉ là hỗ trợ từng cơ sở mà còn phải hoàn thiện chính sách, mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, đào tạo nghề và bảo đảm quyền trẻ em.

Tiến sĩ tâm lý Nguyễn Thị Hồng - Cục Bà mẹ và Trẻ em (Bộ Y tế)- cho biết, Cục đã phối hợp với các đơn vị liên quan tham mưu xây dựng, triển khai nhiều chính sách dành cho trẻ em khuyết tật, trong đó có trẻ tự kỷ.

Luật Người khuyết tật quy định các quyền, nghĩa vụ và chính sách liên quan đến giáo dục, dạy nghề, việc làm, văn hóa, thể dục thể thao, vui chơi, giải trí và bảo trợ xã hội. Luật Trẻ em cũng xác định trẻ em khuyết tật là một trong những nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, làm cơ sở để triển khai các chính sách bảo vệ và hỗ trợ.

Bên cạnh giáo dục và chăm sóc, bà Nguyễn Thị Hồng đặc biệt lưu ý, cần bảo vệ quyền riêng tư, sự an toàn và nhân phẩm của trẻ tự kỷ. Hình ảnh, thông tin cá nhân của các em không nên bị tùy tiện công khai trên mạng xã hội.

Quá trình chăm sóc, can thiệp cũng cần có biện pháp phòng ngừa xâm hại, nhất là với trẻ gái; đồng thời ngăn chặn việc lợi dụng hình ảnh hoặc lôi kéo trẻ tham gia các hoạt động trái pháp luật.

Ở lĩnh vực giáo dục, ông Tạ Ngọc Trí, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ GD&ĐT), nhấn mạnh cần xác định đúng tình trạng khuyết tật của trẻ rối loạn phổ tự kỷ để bảo đảm các em được tiếp cận chính sách phù hợp. Việc xác định phải có sự tham gia của cơ quan y tế có thẩm quyền.

Theo ông Trí, xã hội cũng cần thay đổi cách nhìn nhận về trẻ tự kỷ. Các em có những khả năng, thế mạnh riêng và có thể đạt được nhiều thành tựu nếu được giáo dục, hỗ trợ đúng cách.

Những câu chuyện về người tự kỷ phát huy năng lực trong học tập, nghiên cứu và đời sống cần được truyền thông phù hợp, qua đó giảm định kiến và mở rộng cơ hội hòa nhập.

Về phương thức giáo dục, ông Trí cho biết pháp luật quy định các hình thức giáo dục chuyên biệt, giáo dục bán hòa nhập và giáo dục hòa nhập dành cho trẻ khuyết tật. Điều quan trọng là đánh giá nhu cầu, khả năng của từng em để lựa chọn hình thức phù hợp, thay vì áp dụng một phương thức cho tất cả.

Theo ông Trí, việc đa dạng hóa các mô hình giáo dục sẽ tạo điều kiện để trẻ khuyết tật có nhu cầu hỗ trợ khác nhau được tiếp cận môi trường học tập phù hợp. Từ mô hình chăm sóc tại cộng đồng đến định hướng hoàn thiện chính sách, mục tiêu chung là giúp trẻ tự kỷ được tôn trọng, phát huy khả năng và có cơ hội tham gia đời sống xã hội.

Để mục tiêu ấy trở thành hiện thực, cần sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, cơ sở chuyên môn, cơ quan quản lý và doanh nghiệp, đặc biệt trong việc tạo ra những con đường học tập, hướng nghiệp và việc làm phù hợp cho các em.