Miễn học phí ngành Điện hạt nhân: Cần chính sách đủ mạnh để giữ chân nhân lực

Sinh viên phải cam kết làm việc tại nhà máy sau tốt nghiệp

Mới đây, Chính phủ ban hành Nghị định 176/2026/NĐ-CP quy định chính sách ưu đãi đối với giảng viên, sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh, cán bộ quản lý trong lĩnh vực điện hạt nhân. Theo đó, sinh viên ngành điện hạt nhân được miễn 100% học phí, ký túc xá, được cấp sinh hoạt phí hàng tháng bằng hai lần mức lương cơ sở, mỗi năm không quá 10 tháng. Tuy nhiên, người học phải có cam kết về các nhà máy điện hạt nhân làm việc sau khi tốt nghiệp sẽ được hưởng chính sách ưu đãi.

Hiện có 11 cơ sở giáo dục đại học tham gia Đề án đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035 theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ, gồm: Đại học Bách khoa Hà Nội; Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội); Trường đại học Khoa học tự nhiên, Trường đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh); Trường đại học Điện lực; Trường đại học Đà Lạt; Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (Bộ Khoa học và Công nghệ); Trường đại học Bách khoa (Đại học Đà Nẵng); Trường đại học Xây dựng Hà Nội, Trường cao đẳng Điện lực TP. Hồ Chí Minh; Trường cao đẳng Dầu khí Việt Nam.

Theo TS Lê Văn Hồng - nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, để vận hành một nhà máy điện hạt nhân công suất khoảng 1.000 MW cần khoảng 1.000 nhân lực. Trong đó, 200 - 300 người trực tiếp tham gia vận hành và bảo đảm an toàn nhà máy phải được đào tạo chuyên sâu về điện hạt nhân.

Vì vậy, việc miễn học phí và cam kết việc làm chỉ là một trong những giải pháp trước mắt. Về lâu dài, phát triển nguồn nhân lực điện hạt nhân cần được triển khai theo chiến lược bài bản, không chỉ đáp ứng nhu cầu nhân lực chất lượng cao cho các nhà máy mà còn hình thành đội ngũ chuyên gia phục vụ toàn bộ hệ sinh thái của ngành, từ nghiên cứu, thiết kế, vận hành đến quản lý và bảo đảm an toàn hạt nhân.

Chuẩn bị nhân lực cho giai đoạn 2030-2035

Tại tọa đàm về đào tạo nguồn nhân lực cho điện hạt nhân, TS Trần Chí Thành - Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam nhấn mạnh, điện hạt nhân là lĩnh vực thể hiện trình độ khoa học và công nghệ của một quốc gia. Vì vậy, xây dựng lộ trình đào tạo nguồn nhân lực bài bản, dài hạn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Theo TS Trần Chí Thành, điện hạt nhân là ngành liên ngành, đòi hỏi yêu cầu rất cao về kiến thức chuyên môn và văn hóa an toàn. Chương trình đào tạo kỹ sư điện hạt nhân thường kéo dài 5-6 năm, trang bị khối lượng kiến thức lớn về toán học, vật lý, vật lý hạt nhân, vật lý nơtron, lý thuyết lò phản ứng, thủy nhiệt, truyền nhiệt, vật liệu, hóa học, cơ khí, điện và điều khiển tự động.

Tuy nhiên, nhu cầu nhân lực lớn trong khi ngành năng lượng nguyên tử ở Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức, từ việc thu hút người học đến phát triển đội ngũ chuyên gia. Đặc thù công nghệ phức tạp, yêu cầu chuyên môn cao cùng mức thu nhập chưa thực sự tương xứng khiến lĩnh vực này chưa hấp dẫn đối với nhiều sinh viên.

Trong bối cảnh dự án điện hạt nhân Ninh Thuận được tái khởi động, tình trạng thiếu hụt nhân lực càng đặt ra yêu cầu cấp thiết về đào tạo và tái đào tạo. TS Trần Chí Thành cho biết, trước đây Chính phủ đã triển khai chương trình phát triển nguồn nhân lực hạt nhân thông qua đào tạo tại các trường đại học trong nước và cử cán bộ, sinh viên đi học ở các quốc gia có nền công nghệ hạt nhân phát triển.

Từ thực tiễn, TS Trần Chí Thành cho rằng cần có chính sách đủ mạnh để thu hút sinh viên giỏi theo học ngành hạt nhân, như cấp học bổng và hỗ trợ đào tạo. Đồng thời, cần tập hợp lực lượng đã được đào tạo trước đây để tiếp tục bồi dưỡng, cập nhật kiến thức; song song với đó là đào tạo mới đội ngũ chuyên gia, kỹ sư và kỹ thuật viên theo các chương trình dài hạn và ngắn hạn phù hợp với từng vị trí việc làm.

TS Trần Chí Thành cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đội ngũ chuyên gia pháp quy hạt nhân có trình độ cao và giàu kinh nghiệm thực tiễn. Những cán bộ này cần được cử đến học tập, làm việc tại các nhà máy điện hạt nhân ở nước ngoài để tích lũy kinh nghiệm về an toàn, nhận diện và dự báo các nguy cơ có thể phát sinh, từ đó xây dựng hệ thống quy định, tiêu chuẩn bảo đảm vận hành an toàn cho các nhà máy điện hạt nhân trong tương lai.

Để hình thành đội ngũ chuyên gia đầu ngành về năng lượng nguyên tử, TS Trần Chí Thành đề xuất, Việt Nam cần xây dựng Chương trình nghiên cứu cấp quốc gia tập trung vào các vấn đề của điện hạt nhân, đồng thời triển khai kế hoạch quốc gia về đào tạo nguồn nhân lực ở nhiều cấp độ, bảo đảm tính toàn diện, đồng bộ và hiệu quả.

Hiện nay, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam đang xây dựng đội ngũ nghiên cứu mạnh trong các lĩnh vực công nghệ hạt nhân, phân tích an toàn hạt nhân và các chuyên ngành liên quan. Đây sẽ là lực lượng nòng cốt tiếp tục được đào tạo, phát triển thành các chuyên gia đầu ngành, góp phần quan trọng vào quá trình xây dựng và vận hành Nhà máy Điện hạt nhân Ninh Thuận trong thời gian tới.

Nhấn mạnh vai trò then chốt của nguồn nhân lực, PGS.TS Đinh Văn Châu - Hiệu trưởng Trường Đại học Điện lực cho rằng, yếu tố con người luôn là "hàng rào an toàn" quan trọng nhất của một nhà máy điện hạt nhân. Dù công nghệ hiện đại đến đâu, nếu đội ngũ vận hành không đáp ứng yêu cầu về chuyên môn, văn hóa an toàn và đạo đức nghề nghiệp thì nguy cơ mất an toàn vẫn hiện hữu.

Theo PGS.TS Đinh Văn Châu, đây là thách thức lớn nhưng cũng là nhiệm vụ cấp bách cần được chuẩn bị ngay từ bây giờ, nhất là trong bối cảnh Việt Nam tái khởi động chương trình điện hạt nhân.

Để chủ động nguồn nhân lực chất lượng cao, Trường Đại học Điện lực đã đề xuất hợp tác với các tập đoàn hàng đầu thế giới như: Mitsubishi, Hitachi và JINED xây dựng chương trình đào tạo chuyên sâu về điện hạt nhân.

Mô hình này hướng tới đào tạo đội ngũ kỹ sư đáp ứng ngay yêu cầu vận hành Nhà máy Điện hạt nhân Ninh Thuận 2 khi dự án đi vào hoạt động, góp phần bảo đảm cả tiến độ triển khai và các tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt của ngành.