Mất cân bằng giới tính khi sinh: Định kiến giới để lại hệ lụy lâu dài

Tỷ số giới tính khi sinh vẫn cao hơn mức tự nhiên

Đằng sau thực trạng mất cân bằng giới tính khi sinh là những định kiến giới kéo dài qua nhiều thế hệ, đặt ra yêu cầu triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm bảo đảm bình đẳng giới, nâng cao vị thế phụ nữ và giá trị của trẻ em gái.

Mất cân bằng giới tính khi sinh là một trong những thách thức lớn đối với công tác dân số tại Việt Nam. Tình trạng này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có tư tưởng trọng nam khinh nữ và việc lạm dụng tiến bộ khoa học, công nghệ để lựa chọn giới tính thai nhi. Không chỉ ảnh hưởng đến cơ cấu dân số, mất cân bằng giới tính khi sinh còn có thể để lại những hệ lụy lâu dài đối với gia đình và xã hội.

Theo Cục Dân số (Bộ Y tế), tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam giảm từ 112,2 bé trai/100 bé gái sinh ra sống năm 2016 xuống còn 110 bé trai/100 bé gái năm 2025. Đây là tín hiệu tích cực trong nỗ lực kiểm soát tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh.

Tuy nhiên, mức này vẫn cao hơn đáng kể so với tỷ số giới tính khi sinh tự nhiên (thường dao động trong khoảng 104–106 bé trai/100 bé gái). Điều đó cho thấy tình trạng mất cân bằng chưa được khắc phục triệt để, trong khi những thay đổi về tỷ số giới tính khi sinh cần được theo dõi trong thời gian dài mới có thể đánh giá tính bền vững.

Đằng sau những con số là các quan niệm xã hội đã tồn tại lâu đời, như mong muốn có con trai để nối dõi, thờ cúng tổ tiên hoặc duy trì dòng họ. Khi tư tưởng này vẫn còn phổ biến, phụ nữ có thể phải chịu áp lực sinh con trai, còn trẻ em gái có nguy cơ bị đánh giá thấp hơn ngay từ khi chưa chào đời.

Nếu tình trạng mất cân bằng kéo dài, sự chênh lệch về số lượng nam và nữ trong các thế hệ tương lai có thể gia tăng. Điều này có nguy cơ gây khó khăn cho một bộ phận nam giới trong việc tìm kiếm bạn đời, đồng thời tác động đến cấu trúc gia đình và các quan hệ xã hội.

Vì vậy, giảm mất cân bằng giới tính khi sinh không chỉ là nhiệm vụ của ngành dân số mà cần sự tham gia của gia đình, nhà trường, cơ quan, tổ chức và toàn xã hội.

Thay đổi định kiến, nâng cao giá trị của trẻ em gái

Theo các chuyên gia, một trong những giải pháp căn bản để giảm mất cân bằng giới tính khi sinh là thúc đẩy bình đẳng giới, từng bước thay đổi nhận thức về vai trò và giá trị của phụ nữ, trẻ em gái.

Mỗi trẻ em, dù là trai hay gái, đều có quyền được sinh ra, chăm sóc, yêu thương và tạo điều kiện phát triển như nhau. Việc đánh giá giá trị của một đứa trẻ dựa trên giới tính không chỉ tạo áp lực đối với phụ nữ mà còn có thể dẫn đến những quyết định làm gia tăng chênh lệch giới tính khi sinh.

Trong bối cảnh đó, truyền thông, giáo dục và vận động xã hội có vai trò quan trọng trong việc cung cấp kiến thức, thay đổi nhận thức và thúc đẩy hành vi tích cực. Nội dung truyền thông cần hướng tới nhiều nhóm, từ các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ đến người cao tuổi, người có ảnh hưởng trong gia đình và cộng đồng.

Các chuyên gia nhấn mạnh, mất cân bằng giới tính khi sinh là vấn đề có thể để lại tác động trong nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ. Vì vậy, thay đổi nhận thức và hành vi cần được thực hiện thường xuyên, liên tục, thay vì chỉ tập trung vào các chiến dịch ngắn hạn.

Đặc biệt, cần khuyến khích các gia đình nhìn nhận bình đẳng vai trò của con trai và con gái trong việc chăm sóc cha mẹ, đóng góp cho gia đình và xã hội. Khi trẻ em gái được tạo điều kiện học tập, phát triển và khẳng định năng lực, những quan niệm cho rằng chỉ con trai mới có thể gánh vác trách nhiệm gia đình sẽ từng bước được thay đổi.

Cần giải pháp đồng bộ, không chỉ dựa vào xử phạt

Luật Dân số số 113/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 xác định giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh là một nội dung quan trọng trong chính sách dân số. Luật nghiêm cấm các hành vi lựa chọn giới tính thai nhi trái quy định, đồng thời khuyến khích cộng đồng xây dựng những chuẩn mực ứng xử không trọng nam hơn nữ, không lựa chọn giới tính khi sinh.

Cùng với việc thực thi pháp luật, công tác truyền thông cần được triển khai phù hợp với đặc điểm của từng nhóm dân cư và từng địa phương. Bên cạnh việc tuyên truyền về hệ lụy của mất cân bằng giới tính khi sinh, cần tăng cường giám sát hoạt động chuyên môn, phát hiện và xử lý hành vi vi phạm theo quy định.

Một giải pháp có ý nghĩa lâu dài là giảm áp lực an sinh đối với các gia đình, đặc biệt là nỗi lo chăm sóc cha mẹ khi về già. Khi người dân được tiếp cận tốt hơn với hệ thống bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi, trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ có thể được chia sẻ công bằng hơn giữa các thành viên trong gia đình, thay vì mặc định thuộc về con trai.

Hiện nay, Bộ Y tế đang xây dựng Đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh giai đoạn 2026–2035, hướng tới giải quyết căn nguyên và hạn chế hệ lụy lâu dài. Việc triển khai đề án cần gắn với các giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện chính sách, tăng cường giám sát và xử lý vi phạm đến nâng cao nhận thức, cải thiện vị thế của phụ nữ và trẻ em gái.

Thực tế cho thấy, tỷ số giới tính khi sinh có thể giảm theo thời gian, nhưng để đưa về mức cân bằng tự nhiên cần những thay đổi sâu sắc hơn trong nhận thức và hành vi xã hội.

Khi trẻ em gái được đón nhận bình đẳng, phụ nữ có cơ hội phát triển và người cao tuổi được bảo đảm an sinh, áp lực phải có con trai mới có thể từng bước được tháo gỡ. Đây là nền tảng để các chính sách kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh phát huy hiệu quả bền vững.