Báo Giáo dục và Thời đại phỏng vấn PGS.TS Vũ Tuấn Hưng, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) về những cơ hội, thách thức của TPHCM khi triển khai, cụ thể hóa Luật Phát triển đô thị nhằm giúp thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Luật
Phát triển đô thị có hiệu lực từ 1/10 gồm 5 chương, 66 điều với 7 chính sách đặc thù cho đô thị đặc biệt TPHCM, hướng đến tăng thẩm quyền cho chính quyền thành phố về công tác cán bộ, xây dựng chính sách, đầu tư phát triển hạ tầng, văn hóa, giáo dục, y tế, liên kết vùng...
Đột phá về thể chế
Việc được tăng thẩm quyền sẽ giúp TPHCM chủ động thế nào trong việc xây dựng chính sách, đầu tư hạ tầng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, thưa ông?
Từ những quan sát và kinh nghiệm cá nhân, tôi cho rằng việc Luật Phát triển đô thị trao cho TPHCM thêm thẩm quyền và cơ chế đặc thù có ý nghĩa rất quan trọng. Trước hết là tạo không gian thể chế đủ rộng để thành phố chủ động quyết định và tổ chức thực hiện các chính sách phù hợp với đặc điểm của một đô thị đặc biệt, quy mô lớn và có sức lan tỏa vùng.
Khi thẩm quyền được phân cấp, phân quyền rõ hơn, thành phố có thể chủ động hơn trong lựa chọn thứ tự ưu tiên đầu tư, huy động và phân bổ nguồn lực cho các công trình hạ tầng chiến lược như giao thông, logistics, đô thị, y tế, giáo dục và hạ tầng số; đồng thời rút ngắn quy trình, giảm độ trễ trong triển khai các dự án.
Quan trọng hơn, thành phố có điều kiện chuyển từ tư duy “quản lý theo địa giới” sang “kiến tạo không gian phát triển”, tăng cường liên kết với Đồng Nai, Tây Ninh và các địa phương trong vùng để hình thành các chuỗi giá trị và hệ thống hạ tầng đồng bộ.
Tuy nhiên, tăng thẩm quyền phải đi đôi với tăng trách nhiệm, năng lực thực thi và cơ chế kiểm soát quyền lực. Nếu làm tốt, các cơ chế đặc thù của Luật sẽ không chỉ giúp thành phố giải quyết những điểm nghẽn trước mắt, mà còn tạo động lực thể chế mới, nâng cao chất lượng tăng trưởng và cuối cùng chuyển hóa thành những lợi ích cụ thể hơn cho người dân, doanh nghiệp và toàn vùng Nam Bộ.
Một trong những điểm đáng chú ý của chính sách đặc thù trong Luật phát triển đô thị là TPHCM được quyền ban hành quy định khác với các văn bản của Trung ương. Theo ông, cơ chế này sẽ giúp thành phố như thế nào trong việc xây dựng chính sách phát triển kinh tế - xã hội?
Theo tôi, đây là một trong những cơ chế có ý nghĩa đột phá về thể chế, bởi nó cho phép TPHCM chủ động thiết kế những chính sách phù hợp hơn với điều kiện thực tiễn, tốc độ phát triển và những vấn đề đặc thù của một đô thị đặc biệt. Trong thực tế, không phải mọi chính sách áp dụng chung cho cả nước đều có thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu của một trung tâm kinh tế có quy mô lớn, mức độ đô thị hóa cao và có vai trò dẫn dắt vùng như TPHCM.
Cơ chế này tạo điều kiện để thành phố mạnh dạn thử nghiệm chính sách mới, nhất là trong các lĩnh vực như huy động nguồn lực đầu tư, phát triển hạ tầng, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực, phát triển đô thị và liên kết vùng. Qua đó, thành phố có thể chuyển từ tư duy “chờ chính sách” sang “chủ động kiến tạo chính sách”, kịp thời tháo gỡ những điểm nghẽn mà thực tiễn phát triển đang đặt ra.
Tôi cho rằng giá trị lớn nhất của cơ chế này không chỉ nằm ở việc tạo thêm quyền cho thành phố, mà là tạo ra một không gian thử nghiệm thể chế. Những chính sách được thực tiễn kiểm nghiệm, chứng minh hiệu quả có thể trở thành kinh nghiệm để hoàn thiện pháp luật và nhân rộng ở phạm vi rộng hơn.
Tuy nhiên, việc ban hành quy định khác với Trung ương cần được thực hiện trên nguyên tắc đúng thẩm quyền, minh bạch, có kiểm soát và gắn với trách nhiệm giải trình, để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và lợi ích chung của quốc gia.
Chính sách hướng tới người dân
Ngoài tăng cường thẩm quyền, Luật phát triển đô thị còn đưa ra các chính sách đặc thù về cơ chế thử nghiệm (sandbox) trong xây dựng chính sách, thử nghiệm công nghệ… chưa từng có trong tiền lệ. Theo ông, TPHCM cần tận dụng chính sách đặc thù này như thế nào để mang lại những hiệu quả đột phá trong phát triển kinh tế?
Với những thể chế đặc thù về cơ chế thử nghiệm (sandbox) là một trong những điểm có thể tạo ra đột phá về tư duy phát triển của TPHCM. Tuy nhiên, điều quan trọng là thành phố không nên xem sandbox đơn thuần là “cơ chế nới lỏng”, mà phải coi đây là không gian có kiểm soát để thử nghiệm những mô hình, chính sách và công nghệ mới, từ đó tìm ra cách làm hiệu quả nhất trước khi nhân rộng.
Theo tôi, để thực hiện tốt công việc này, trước hết thành phố cần lựa chọn một số lĩnh vực có khả năng tạo tác động lan tỏa lớn như khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số, tài chính, logistics, giao thông đô thị, y tế, giáo dục và phát triển hạ tầng để ưu tiên thử nghiệm.
Mỗi mô hình cần xác định rõ mục tiêu, phạm vi, thời gian, tiêu chí đánh giá và cơ chế kiểm soát rủi ro; đồng thời có sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, các trường đại học và viện nghiên cứu. Đặc biệt, cần hình thành cơ chế đánh giá độc lập dựa trên dữ liệu, để phân biệt rõ chính sách nào hiệu quả, chính sách nào cần điều chỉnh và chính sách nào nên dừng.
Thành phố cũng nên mạnh dạn chấp nhận những thất bại có kiểm soát trong quá trình thử nghiệm, bởi đổi mới sáng tạo không thể chỉ dựa trên tâm lý “an toàn tuyệt đối”.
Nếu được vận hành tốt, sandbox sẽ giúp TPHCM rút ngắn khoảng cách từ ý tưởng – thử nghiệm – đánh giá – hoàn thiện chính sách – nhân rộng, qua đó biến lợi thế về nguồn nhân lực, khoa học - công nghệ và thị trường thành năng lực cạnh tranh mới. Xa hơn, TPHCM có thể trở thành “phòng thí nghiệm chính sách và đổi mới sáng tạo” của cả nước, nơi những mô hình thành công được tổng kết để nhân rộng, tạo động lực mới cho tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững.
Với cơ chế trao thẩm quyền và thực thi các thử nghiệm chính sách mới của Luật phát triển đô thị, theo ông người dân TPHCM sẽ được hưởng lợi từ chính sách này ra sao?
Tôi cho rằng, thước đo cuối cùng của việc trao thêm thẩm quyền và thử nghiệm chính sách không nằm ở số lượng cơ chế mới, mà ở những thay đổi cụ thể trong đời sống của người dân. Nếu được thực hiện hiệu quả, người dân TPHCM sẽ được hưởng lợi trước hết từ một chính quyền chủ động hơn, phản ứng nhanh hơn và giải quyết công việc sát với thực tiễn hơn.
Cụ thể, các cơ chế mới có thể giúp thành phố đẩy nhanh đầu tư các công trình hạ tầng thiết yếu, giảm ùn tắc và thời gian đi lại, cải thiện môi trường đô thị, nâng cao chất lượng y tế, giáo dục và các dịch vụ công. Khi thủ tục được cải cách, nguồn lực xã hội được huy động tốt hơn và môi trường kinh doanh thuận lợi hơn, doanh nghiệp phát triển sẽ tạo thêm việc làm, thu nhập và cơ hội sinh kế cho người dân.
Đặc biệt, cơ chế thử nghiệm chính sách cho phép thành phố lấy người dân làm trung tâm của quá trình đổi mới. Những chính sách mới có thể được thử nghiệm ở quy mô phù hợp, đánh giá bằng dữ liệu và ý kiến của người dân trước khi mở rộng. Đây là cách để chính sách không chỉ “đúng trên giấy” mà phải đúng với nhu cầu và cuộc sống thực tế.
Như vậy, nếu TPHCM vận hành tốt các cơ chế này, lợi ích lớn nhất sẽ là hình thành một môi trường đô thị thuận tiện hơn để sống, làm việc, học tập và khởi nghiệp, đồng thời nâng cao chất lượng sống và niềm tin của người dân vào chính quyền. Nói cách khác, thành công của Luật phải được nhìn thấy từ những thay đổi trong từng con đường, từng dịch vụ công và từng cơ hội phát triển của mỗi người dân TPHCM.
Xin cảm ơn ông!
