TS Phạm Thị Lan Phương - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cơ khí Nông nghiệp cho rằng, sức hút của mô hình sẽ được quyết định bằng chất lượng đào tạo và cơ hội việc làm.
Không cạnh tranh với THPT
- Thưa bà, chương trình trung học nghề liệu có đủ sức hấp dẫn để trở thành lựa chọn của học sinh sau THCS, bên cạnh con đường học THPT truyền thống? Những khó khăn nào có thể đặt ra trong thu hút người học?
- Theo tôi, chương trình trung học nghề có đầy đủ cơ sở để trở thành một lựa chọn hấp dẫn, phù hợp và có vị thế bình đẳng bên cạnh con đường học THPT truyền thống.
Điểm mới và cũng là điểm hấp dẫn quan trọng là Bộ GD&ĐT sẽ ban hành khung phần kiến thức văn hóa trung học phổ thông trong chương trình trung học nghề. Trong đó, khoảng 60% - 70% nội dung là kiến thức cốt lõi của Chương trình GDPT 2018, áp dụng thống nhất để bảo đảm nền tảng học vấn cho người học. Phần còn lại là kiến thức vận dụng, thực hành và liên hệ nghề nghiệp, do các cơ sở giáo dục nghề nghiệp biên soạn phù hợp với từng ngành, nghề và chuẩn đầu ra.
Cách thiết kế này tạo điều kiện để các môn văn hóa không còn hoàn toàn tách rời với nghề nghiệp. Chẳng hạn, Toán có thể gắn với đo lường, dung sai, tỷ số truyền, thống kê sản xuất; Vật lý gắn với cơ học, điện, nhiệt, động cơ và cảm biến; Tin học gắn với lập trình, mô phỏng, điều khiển và dữ liệu; Ngoại ngữ gắn với tài liệu kỹ thuật và môi trường làm việc trong doanh nghiệp.
Các môn học tự chọn gồm Vật lý, Công nghệ, Tin học là những môn có vai trò hỗ trợ trực tiếp đối với các nhóm nghề cơ khí, ô tô, điện, điện tử, tự động hóa, công nghệ thông tin và sản xuất thông minh.
Như vậy, người học không chỉ biết kiến thức văn hóa mà còn hiểu kiến thức đó được sử dụng như thế nào trong nghề nghiệp và đời sống sản xuất.
- Chính sách miễn học phí và tăng cường đào tạo tại doanh nghiệp được kỳ vọng sẽ tạo sức hút cho chương trình. Theo bà, đây có phải là những lợi thế nổi bật của trung học nghề?
- Đúng vậy! Một lợi thế rất rõ của trung học nghề là học sinh được miễn hoàn toàn học phí. Chính sách này đặc biệt ý nghĩa đối với học sinh ở khu vực nông thôn, miền núi, học sinh thuộc gia đình có điều kiện kinh tế còn khó khăn hoặc những gia đình có nhu cầu cho con sớm hình thành năng lực nghề nghiệp.
Tuy nhiên, miễn học phí không nên được coi là yếu tố duy nhất để thu hút người học. Phụ huynh ngày càng quan tâm nhiều hơn đến chất lượng đào tạo, điều kiện học tập, môi trường giáo dục, cơ hội việc làm và khả năng học tiếp.
Do đó, chính sách miễn học phí chỉ thực sự phát huy tác dụng khi đi cùng với chương trình tốt, đội ngũ nhà giáo tốt, cơ sở vật chất phù hợp và đầu ra rõ ràng.
Bên cạnh đó, việc đào tạo kết hợp với doanh nghiệp tạo ra khác biệt giữa trung học nghề so với THPT truyền thống. Từ năm thứ hai, học sinh trung học nghề có thể tham gia đào tạo kết hợp với doanh nghiệp. Đây là một trong những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn nổi bật của chương trình.
Thông qua quá trình học tập tại doanh nghiệp, học sinh được tiếp xúc với máy móc, thiết bị và công nghệ thực tế; làm quen với môi trường sản xuất; rèn luyện tác phong công nghiệp, kỷ luật lao động và kỹ năng làm việc nhóm; được hướng dẫn bởi kỹ sư, cán bộ kỹ thuật và người lao động có kinh nghiệm; hiểu rõ hơn yêu cầu của từng vị trí việc làm; hình thành kinh nghiệm nghề nghiệp trước khi tốt nghiệp.
Việc doanh nghiệp tham gia xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo và đánh giá kết quả cũng là yêu cầu được xác định trong tài liệu định hướng về chương trình Trung học nghề.
Đối với học sinh có thiên hướng thực hành, việc được học trong môi trường sản xuất thực tế từ năm thứ hai sẽ tạo động lực rất lớn, bởi các em có thể nhìn thấy rõ mối liên hệ giữa nội dung đang học với nghề nghiệp tương lai.
Nhận diện thách thức
- Nhiều phụ huynh băn khoăn liệu học trung học nghề học sinh có bị thu hẹp cơ hội học lên cao hơn?
- Theo định hướng mới, bằng trung học nghề được xác định ở bậc 3 đến bậc 4 của Khung trình độ quốc gia Việt Nam, tùy theo chuẩn đầu ra của chương trình và ngành, nghề đào tạo. Đồng thời, về giá trị văn hóa, bằng trung học nghề và bằng tốt nghiệp THPT có giá trị như nhau.
Ở đây cần sử dụng đúng cách diễn đạt là “có giá trị như nhau”, không nên sử dụng cụm từ “tương đương với bằng tốt nghiệp THPT”. Cách xác định này thể hiện rõ trung học nghề không phải là chương trình thấp hơn THPT, mà là một loại hình giáo dục có mục tiêu, cấu trúc và phương thức đào tạo riêng, đồng thời vẫn bảo đảm quyền học tập tiếp theo của người học.
Sau khi tốt nghiệp, học sinh có thể tham gia thị trường lao động, học tiếp lên trình độ cao đẳng, đại học hoặc các trình độ cao hơn theo quy định. Như vậy, trung học nghề không đóng lại cánh cửa học vấn, mà mở thêm con đường để người học vừa có nghề, vừa có khả năng tiếp tục phát triển học thuật và nghề nghiệp.
Bên cạnh đó, Bộ GD&ĐT sẽ ban hành đầy đủ quy chế đào tạo, kiểm tra, đánh giá và thi tốt nghiệp đối với chương trình trung học nghề. Người học sẽ tham dự kỳ thi tốt nghiệp quốc gia, trong đó đánh giá cả phần kiến thức văn hóa và năng lực chuyên môn nghề.
- Bên cạnh nhiều lợi thế, theo bà, trung học nghề sẽ đối mặt với những khó khăn gì trong công tác tuyển sinh những năm đầu triển khai?
- Bên cạnh lợi thế, tuyển sinh trung học nghề trong giai đoạn đầu vẫn gặp không ít thách thức.
Trong nhận thức của không ít phụ huynh, học THPT rồi thi đại học vẫn được xem là con đường chính, còn học nghề là lựa chọn thứ hai dành cho học sinh có kết quả học tập chưa cao. Đây là rào cản lớn nhất đối với tuyển sinh trung học nghề. Việc thay đổi tên gọi hoặc ban hành chính sách mới chưa thể ngay lập tức thay đổi nhận thức đã tồn tại trong thời gian dài. Muốn tháo gỡ khó khăn này, cần chứng minh bằng chất lượng đầu ra, tỷ lệ có việc làm, thu nhập, khả năng học tiếp và sự trưởng thành của người học.
Một khó khăn khác là học sinh lớp 9 còn thiếu trải nghiệm để lựa chọn nghề nghiệp. Ở độ tuổi 14 - 15, nhiều học sinh chưa hiểu rõ năng lực, sở thích và đặc điểm của từng ngành nghề. Một số em lựa chọn theo bạn bè, mong muốn của gia đình hoặc hình ảnh truyền thông mà chưa được trải nghiệm thực tế. Nếu tư vấn hướng nghiệp không tốt, học sinh có thể chọn nhầm nghề, dẫn đến chán học, chuyển nghề hoặc bỏ học.
Vì vậy, tuyển sinh trung học nghề phải đi cùng với hoạt động trải nghiệm nghề, đánh giá năng lực và tư vấn cá nhân, chứ không chỉ dừng ở việc giới thiệu ngành nghề tại các trường THCS.
Bên cạnh đó, phụ huynh cần được giải thích đầy đủ về giá trị văn bằng và quyền học tiếp. Mặc dù bằng trung học nghề và bằng tốt nghiệp THPT có giá trị văn hóa như nhau, phụ huynh vẫn có thể băn khoăn về điều kiện dự thi, xét tuyển đại học, chuyển đổi ngành nghề, học liên thông và việc sử dụng văn bằng trong tuyển dụng.
Trong giai đoạn đầu, nếu các quy định không được truyền thông thống nhất, dễ hiểu và chính xác, mỗi cơ sở tư vấn theo một cách khác nhau sẽ tạo ra tâm lý nghi ngại. Do đó, Bộ GD&ĐT và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần có tài liệu hướng dẫn chung, trả lời rõ các câu hỏi mà phụ huynh quan tâm.
Một vấn đề nữa là nguy cơ chương trình gây cảm giác nặng nếu tổ chức không hợp lý. Chương trình trung học nghề vừa có khối kiến thức văn hóa, vừa có khối kiến thức và kỹ năng nghề. Nếu các môn học được bố trí tách rời, lặp lại hoặc thiếu tích hợp, học sinh có thể cảm thấy đang học đồng thời hai chương trình.
Vì vậy, vấn đề quan trọng không chỉ là tổng số giờ học, mà là cách thiết kế và tổ chức chương trình. Nội dung phải tinh gọn, thiết thực; tăng cường bài tập vận dụng, dự án tích hợp và thực hành nghề nghiệp; hạn chế sự trùng lặp giữa các môn học.
Ngoài ra, chất lượng triển khai giữa các cơ sở giáo dục nghề nghiệp có thể chưa đồng đều. Không phải cơ sở nào đang đào tạo trung cấp cũng đã có đủ giáo viên văn hóa cơ hữu, nhà giáo nghề, thiết bị thực hành, phòng thí nghiệm, hệ thống quản lý học sinh chưa thành niên và mạng lưới doanh nghiệp.
Nếu triển khai quá rộng trong khi chưa đủ điều kiện, một số cơ sở có thể tổ chức chương trình chưa bảo đảm chất lượng, từ đó ảnh hưởng đến uy tín chung của trung học nghề.
Cuối cùng, thị trường lao động và cơ hội việc làm phải được chứng minh cụ thể. Phụ huynh không chỉ quan tâm học sinh học nghề gì, mà còn muốn biết sau ba năm các em có thể làm việc ở đâu, mức thu nhập ra sao, nghề có bền vững hay không và có cơ hội phát triển lâu dài không. Nếu nhà trường chỉ công bố tên nghề mà chưa chỉ rõ vị trí việc làm, doanh nghiệp tuyển dụng, mức thu nhập và lộ trình nghề nghiệp thì khó tạo sức thuyết phục.
Yếu tố quyết định thành công
- Cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần chuẩn bị những điều kiện gì để có thể triển khai tuyển sinh và đào tạo chương trình trung học nghề ngay từ năm học 2026-2027, đồng thời tạo được niềm tin đối với phụ huynh, người học?
- Trước hết, nhà trường phải chủ động hoàn thiện chương trình đào tạo theo khung chương trình và các quy chế mới của Bộ GD&ĐT, trong đó phần kiến thức văn hóa vừa bảo đảm kiến thức cốt lõi của Chương trình GDPT 2018, vừa được tích hợp các nội dung vận dụng gắn với ngành nghề, giúp học sinh thấy được mối liên hệ giữa học văn hóa và học nghề ngay từ trên lớp.
Bên cạnh đó, yếu tố quyết định chất lượng vẫn là đội ngũ nhà giáo. Cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần có đội ngũ giáo viên văn hóa cơ hữu đủ về số lượng, vững về chuyên môn; đồng thời có đội ngũ nhà giáo dạy nghề giàu kinh nghiệm thực tiễn, thường xuyên cập nhật công nghệ mới và có khả năng phối hợp tổ chức dạy học tích hợp. Đây là điều kiện để người học vừa phát triển nền tảng văn hóa, vừa hình thành năng lực nghề nghiệp ngay trong quá trình học.
Song song với đội ngũ là điều kiện bảo đảm về cơ sở vật chất và thiết bị đào tạo. Hệ thống phòng học, phòng thí nghiệm, xưởng thực hành, thiết bị công nghệ phải đáp ứng yêu cầu đào tạo hiện đại, tiệm cận môi trường sản xuất của doanh nghiệp. Đồng thời, các cơ sở cần xây dựng môi trường giáo dục an toàn, thân thiện, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh trong độ tuổi phổ thông.
Một điểm mới rất quan trọng của chương trình trung học nghề là tăng cường đào tạo gắn với doanh nghiệp, đặc biệt từ năm học thứ hai. Vì vậy, mỗi cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần xây dựng mạng lưới doanh nghiệp đối tác đủ mạnh, tham gia từ khâu xây dựng chương trình, tổ chức thực hành, thực tập đến đánh giá kỹ năng và tuyển dụng. Khi doanh nghiệp đồng hành ngay trong quá trình đào tạo, học sinh sẽ được tiếp cận công nghệ, tác phong công nghiệp và môi trường làm việc thực tế, qua đó nâng cao chất lượng đào tạo và khả năng có việc làm sau tốt nghiệp.
Để chương trình trung học nghề triển khai hiệu quả, cần có sự chỉ đạo thống nhất từ Bộ GD&ĐT, UBND các tỉnh và sở GD&ĐT trong công tác phân luồng học sinh sau THCS và chuyển đổi từ mô hình GDTX cấp THPT kết hợp trung cấp sang trung học nghề theo đúng lộ trình.
Việc chuyển đổi phải bảo đảm quyền lợi của người học, tránh duy trì đồng thời nhiều mô hình đào tạo gây phân tán nguồn lực, lãng phí cơ sở vật chất và cơ hội học tập, định hướng nghề nghiệp của học sinh. Đồng thời, cần phát huy vai trò của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp có đủ điều kiện về đội ngũ, cơ sở vật chất, thiết bị và quan hệ doanh nghiệp để tổ chức đào tạo trung học nghề, góp phần nâng cao chất lượng phân luồng và đáp ứng nhu cầu nhân lực của địa phương và đất nước.
- Xin cảm ơn bà!
Không nên đặt vấn đề trung học nghề phải cạnh tranh hay thay thế THPT. Đây là một con đường giáo dục khác, đáp ứng nhu cầu, năng lực và định hướng phát triển khác nhau của học sinh sau khi tốt nghiệp THCS. Đối với những học sinh có thiên hướng thực hành, yêu thích kỹ thuật, công nghệ, mong muốn sớm được tiếp cận nghề nghiệp nhưng vẫn bảo đảm nền tảng văn hóa và cơ hội học tiếp, trung học nghề là một lựa chọn phù hợp.
