Hiệp ước New START giữa Nga và Mỹ sẽ hết hạn vào ngày 5 tháng 2. Sau ngày này, Moscow và Washington sẽ rơi vào tình trạng không còn bất kỳ thỏa thuận kiểm soát vũ khí hay tiến trình đàm phán nào, lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ.
Dmitry Medvedev, Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Nga và lãnh đạo đảng Nước Nga Thống nhất, đã có cuộc trao đổi với phóng viên đặc biệt Elena Chernenko của báo Kommersant về tầm quan trọng của Hiệp ước New START và tương lai của răn đe hạt nhân. Ông Medvedev đã ký hiệp ước này trong nhiệm kỳ tổng thống của mình.
Hiệp ước New START đóng vai trò gì trong quan hệ Nga-Mỹ và trong việc đảm bảo ổn định chiến lược? Liệu nó có đáp ứng được kỳ vọng của các bạn khi được ký kết?
Ông Dmitry Medvedev: Tại một thời điểm nhất định trong lịch sử, Hiệp ước New START nhìn chung đã hoàn thành các chức năng chính của nó.
Nó thực sự đóng một vai trò rất tích cực. Nó duy trì sự ổn định chiến lược và giảm bớt động lực chạy đua vũ trang. Nó cũng đảm bảo tính dự đoán cần thiết trong lĩnh vực vũ khí tấn công chiến lược.
Tuy nhiên, cũng có một số khía cạnh tiêu cực. Phía Nga có một số khiếu nại đối với phía Mỹ liên quan đến các điều khoản cụ thể của hiệp ước. Chính quyền Mỹ thời Tổng thống Joe Biden cũng đã có những bước đi mà chúng tôi cho là không mang tính xây dựng.
Những bước đi này mâu thuẫn với các nguyên tắc và sự hiểu biết cơ bản được nêu trong lời mở đầu của Hiệp ước New START. Nếu không có sự đồng thuận của họ trong quá trình đàm phán, hiệp ước đơn giản là sẽ không được ký kết.
Cuối cùng, tất cả những điều này đã dẫn đến việc Nga đình chỉ tham gia New START vào năm 2023. Vấn đề không nằm ở "chất lượng" của chính thỏa thuận, mà nằm ở cách tiếp cận thiếu trách nhiệm của Mỹ đối với việc thực hiện thỏa thuận và đối với quan hệ Nga-Mỹ nói chung.
Tuy nhiên, Hiệp ước New START vẫn giữ vai trò quan trọng, ngay cả khi việc thực thi đã bị tạm dừng. Nhận thức được điều này, cả hai bên đã tuyên bố ý định tiếp tục tuân thủ các giới hạn định lượng cốt lõi của hiệp ước cho đến khi hết hạn vào tháng 2 năm 2026.
Tháng 9 năm 2025, đất nước chúng ta đã đề xuất tiến xa hơn nữa. Tổng thống Nga đã đưa ra sáng kiến mang tính xây dựng là tự nguyện duy trì cam kết của các bên đối với các giới hạn của Hiệp ước New START ít nhất một năm sau khi hiệp ước hết hạn.
Người đứng đầu nhà nước chúng ta nhấn mạnh rằng biện pháp này chỉ khả thi nếu Mỹ hành động tương tự và không thực hiện các bước đi vi phạm sự cân bằng hiện tại.
Việc thực hiện sáng kiến của Nga có thể đóng góp đáng kể vào an ninh toàn cầu và mở rộng đối thoại chiến lược với Mỹ. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn chưa nhận được phản hồi chính thức cụ thể nào từ Washington về đề xuất của chúng tôi.
Sau khi ký kết Hiệp ước New START, các quan chức Mỹ (chủ yếu thuộc Đảng Cộng hòa) liên tục tuyên bố rằng thỏa thuận này bất lợi cho Mỹ. Gần đây hơn, Tổng thống Donald Trump tuyên bố rằng văn kiện này có "nhiều điểm yếu" và "các nhà đàm phán đã làm việc kém hiệu quả". Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?
Ông Dmitry Medvedev: Tôi nghĩ ông Trump đang ám chỉ các nhà đàm phán Mỹ. Ông ấy "yêu thích" ông Barack Obama.
Nhưng tôi muốn nhấn mạnh điểm chính. Quyết định của Washington trong việc thực hiện các bước đi cuối cùng làm suy yếu Hiệp ước New START không thể đổ lỗi cho những người đã soạn thảo và ký kết hiệp ước này.
Cả hai bên đều làm việc chuyên nghiệp trong suốt quá trình đàm phán. Thỏa thuận rất phức tạp và đa tầng. Mỗi điểm đều được kiểm tra kỹ lưỡng. Văn bản cuối cùng là kết quả của những thỏa hiệp thực sự, bình đẳng và cùng có lợi. Vào thời điểm đó, cả hai bên đều thừa nhận đây là một tình huống đôi bên cùng có lợi điển hình.
Là người trực tiếp tham gia vào các sự kiện, tôi nhớ rất rõ điều này. Là tổng thống của đất nước, vì những lý do hiển nhiên, tôi đã tham gia sâu vào quá trình đàm phán. Tôi đã có rất nhiều cuộc điện đàm về vấn đề này với tổng thống Mỹ lúc bấy giờ.
Tôi nhớ mình đã nhắc đến câu nói nổi tiếng một cách mỉa mai trong một trong những cuộc trò chuyện đó: "Nếu muốn việc gì đó được làm cho đúng cách, bạn phải tự mình làm lấy".
Dĩ nhiên, chính tinh thần làm việc nhóm đã làm nên thành công này. Nỗ lực của tất cả các thành viên tham gia thực sự rất đáng khen ngợi, cũng như kết quả đạt được.
Do đó, những phản ứng tiêu cực tích tụ sau này xung quanh Hiệp ước New START không liên quan đến bản thân văn kiện, mà liên quan đến hành vi tiếp theo của phía Mỹ và các sự kiện xung quanh hiệp ước.
Nếu Washington cuối cùng xem xét lại các điều khoản của hiệp ước và quyết định rằng họ đã "thua thiệt" theo Hiệp ước New START, điều này nói lên rất nhiều về trình độ chuyên nghiệp cao của các nhà đàm phán Nga, những người đã bảo vệ được lợi ích quốc gia của chúng ta.
Do đó, những phản ứng tiêu cực sau này xung quanh Hiệp ước New START không liên quan đến chính văn kiện đó, mà liên quan đến hành vi tiếp theo của phía Mỹ và các sự kiện xung quanh hiệp ước.
Như ông đã đề cập, Mỹ vẫn chưa phản hồi đề xuất của Tổng thống Nga Vladimir Putin về việc duy trì các giới hạn số lượng chính của Hiệp ước New START thêm một năm sau khi hiệp ước hết hạn. Ông có thấy khả năng nào cho việc nối lại hợp tác với Mỹ trong lĩnh vực kiểm soát vũ khí không?
Ông Dmitry Medvedev: Triển vọng nối lại hợp tác hiệu quả với Mỹ về kiểm soát vũ khí phụ thuộc vào việc có những điều kiện thuận lợi. Trước hết, quan hệ Nga - Mỹ cần được bình thường hóa ở một mức độ nào đó. Dưới thời Biden, quan hệ đã xấu đi đến mức tồi tệ hơn cả thời kỳ khủng hoảng tên lửa Cuba.
Chúng ta thấy rằng chính quyền mới của Mỹ đang cố gắng xem xét lại cách tiếp cận liều lĩnh và cực kỳ rủi ro của các chính quyền Mỹ trước đây, vốn tìm cách giáng một "thất bại chiến lược" vào đất nước chúng ta.
Trước khi có thể xây dựng một công trình mới, chúng ta phải đảm bảo rằng nó sẽ không sụp đổ dưới sức nặng của những vấn đề tồn đọng, chưa được giải quyết từ lâu.
Washington phải thể hiện cam kết tôn trọng các lợi ích an ninh cơ bản của chúng ta, cả bằng lời nói và hành động. Chúng ta cũng cần đảm bảo rằng họ có khả năng hợp tác với chúng ta trên cơ sở bình đẳng để giảm thiểu nguy cơ xung đột.
Do đó, còn quá sớm để đưa ra những dự đoán lạc quan về việc sắp nối lại một cuộc đối thoại chiến lược toàn diện và hiệu quả giữa Nga và Mỹ, bao gồm cả các vấn đề kiểm soát vũ khí.
Điều này đặc biệt đúng khi các vấn đề trong lĩnh vực chiến lược tiếp tục gia tăng do các hành động gây bất ổn của Mỹ. Ví dụ, hãy xem xét dự án phòng thủ tên lửa "Mái vòm vàng cho nước Mỹ" đầy tính khiêu khích.
Dự án này về cơ bản mâu thuẫn với khẳng định về mối liên hệ không thể tách rời giữa vũ khí chiến lược tấn công và phòng thủ; một nguyên tắc được ghi trong lời mở đầu của Hiệp ước New START.
Chúng ta cũng cần đề cập đến những tuyên bố của các nhà lãnh đạo Mỹ cho thấy họ có thể nối lại các cuộc thử nghiệm hạt nhân quy mô lớn. Điều này sẽ làm phức tạp đáng kể bất kỳ cuộc đối thoại chiến lược tiềm năng nào giữa Nga và Mỹ.
Còn rất nhiều ví dụ tiêu cực khác nữa.
Tuy nhiên, rõ ràng là không có đủ tín hiệu tích cực đến từ phía Mỹ. Đặc biệt, không có phản hồi tích cực nào đối với sáng kiến hậu START của chúng tôi. Do đó, tóm lại: thà không có hiệp ước START-4 còn hơn là có một hiệp ước chỉ che đậy sự ngờ vực lẫn nhau và kích động chạy đua vũ trang ở các nước khác.
Ông hình dung tương lai của việc kiểm soát vũ khí sau ngày 5 tháng 2 sẽ như thế nào? Ông có dự đoán khả năng đạt được các thỏa thuận đa phương không? Hay sẽ không còn chế độ nào cả và thế giới sẽ phải đối mặt với một cuộc chạy đua vũ trang mới giữa các cường quốc hạt nhân?
Ông Dmitry Medvedev: Trước hết, chúng ta cần chờ đến ngày 5 tháng 2 để xem liệu Mỹ có phản hồi một cách có ý nghĩa đối với sáng kiến của Nga hay không. Về lý thuyết, nhìn vào lịch trình, vẫn còn một chút khả năng các quyết định tích cực sẽ được đưa ra.
Tuy nhiên, nếu chúng ta không nhận được bất kỳ thông tin cụ thể nào từ Washington, chúng ta sẽ hành động dựa trên những bước đi thực tế mà Mỹ đã thực hiện. Chúng ta đang theo dõi sát sao những bước đi này và sẽ tiếp tục làm như vậy.
Nga đã chuẩn bị sẵn sàng cho mọi tình huống.
Bất kỳ mối đe dọa mới nào đối với an ninh của chúng ta sẽ được xử lý nhanh chóng và dứt khoát. Điều đó là không thể nghi ngờ. Điều này đặc biệt quan trọng khi các loại vũ khí mới, có sức mạnh vượt trội đang nổi lên cùng với các loại vũ khí tấn công chiến lược truyền thống.
Tất cả các quốc gia đều tham gia vào việc này, tất nhiên là bao gồm cả chúng ta. Bạn không cần phải tìm kiếm đâu xa để thấy ví dụ; hãy xem xét các hệ thống Burevestnik, Oreshnik và Poseidon chẳng hạn.
Về các thỏa thuận đa phương khả thi, hiện tại không có quốc gia nào sẵn sàng thảo luận về một chế độ hạn chế mới ngoài Nga và Mỹ. Do đó, các cuộc thảo luận về chủ đề này là vô ích. Trên thực tế, tôi còn dám khẳng định rằng tôi tin tưởng câu lạc bộ hạt nhân sẽ mở rộng.
Ông đánh giá như thế nào về diễn biến tình hình trong lĩnh vực răn đe hạt nhân, khi không có triển vọng nối lại nhanh chóng đối thoại chiến lược toàn diện giữa Nga và Mỹ, và cũng không có nhiều quốc gia sẵn sàng thảo luận về một chế độ hạn chế mới trên phạm vi rộng hơn?
Ông Dmitry Medvedev: Nga và Mỹ vẫn có ảnh hưởng đáng kể trong lĩnh vực này vì họ là những quốc gia sở hữu năng lực hạt nhân lớn nhất. Không thể phủ nhận rằng câu lạc bộ hạt nhân ngày nay rộng lớn hơn nhiều.
Có những quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân được công nhận theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), và có những thành viên không chính thức, những người tự nhận mình là cường quốc hạt nhân hoặc không. Nhưng ai cũng biết họ là cường quốc hạt nhân.
Tình hình không phải không có những đám mây đen bao phủ. Nó đang trở nên tồi tệ hơn bởi sự bất ổn toàn cầu và những mâu thuẫn ngày càng sâu sắc trong trật tự thế giới đang thúc đẩy một số quốc gia xem xét cách thức tự vệ hiệu quả nhất.
Một số có thể kết luận rằng việc sở hữu vũ khí hạt nhân là con đường tối ưu. Do đó, bất chấp mọi sự bất mãn xung quanh vấn đề này, tôi tin rằng câu lạc bộ hạt nhân sẽ tiếp tục mở rộng.
Một số quốc gia sở hữu năng lực kỹ thuật để phát triển các chương trình hạt nhân quân sự, và một số quốc gia đã và đang tiến hành nghiên cứu trong lĩnh vực này. Nhân loại có thể không muốn điều này, nhưng hãy thành thật mà nói: chưa có phương pháp nào khác được tìm ra để đảm bảo chủ quyền và sự tồn tại của một quốc gia.
Nếu không có vũ khí hạt nhân, rất có thể đất nước chúng ta sẽ không còn tồn tại. Cho dù đó là Liên Xô thời đó hay nước Nga ngày nay.
Nhìn chung, tôi khá bi quan về tương lai của chế độ không phổ biến vũ khí hạt nhân.
Ông có biết quốc gia nào có thể gia nhập câu lạc bộ hạt nhân không?
Ông Dmitry Medvedev: Tôi chỉ có thể nói rằng, theo các nguồn tin công khai và dữ liệu tình báo, nhiều quốc gia đang tiến hành nghiên cứu trong lĩnh vực này. Tuy nhiên, ranh giới giữa năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình và quân sự rất mơ hồ. Mặc dù vậy, việc xuất hiện các thành viên mới của câu lạc bộ hạt nhân là điều khá có khả năng xảy ra.
Điều này sẽ ổn định hay làm bất ổn tình hình?
Ông Dmitry Medvedev: Đó là một câu hỏi khó. Một mặt, càng nhiều quốc gia có tiềm lực hạt nhân thì tình hình càng trở nên bất ổn. Xét cho cùng, ai đó có thể quyết định sử dụng vũ khí hạt nhân trong một cuộc xung đột cục bộ.
Mặt khác, điều này sẽ buộc các quốc gia phải cân nhắc hậu quả của việc gây ra những xung đột nhất định.
Vì bạn đã hỏi tôi về điều đó: Người châu Âu (phương Tây), và dưới chính quyền Biden, người Mỹ, đã liên tục buộc chúng tôi phải đưa ra những quyết định khó khăn. Và những hành động khiêu khích này vẫn tiếp diễn.
Hãy nhớ vụ tấn công vào dinh thự của tổng thống Nga hồi cuối năm bằng một số lượng lớn máy bay không người lái? Điều này thực sự có thể là lý do để Nga đáp trả bằng vũ khí đặc biệt.
Những trò chơi kiểu này cực kỳ nguy hiểm.
Không thể khẳng định chắc chắn tác động của vũ khí hạt nhân quân sự đối với sự tồn tại của con người. Một mặt, chúng tạo ra căng thẳng tột độ; mặt khác, chúng lại xoa dịu những tư tưởng nguy hiểm.
Theo ông, ngoài hệ thống hiệp ước kiểm soát vũ khí đang trở nên lỗi thời, những biện pháp nào khác có thể làm giảm nguy cơ chiến tranh hạt nhân?
Ông Dmitry Medvedev: Chúng tôi luôn theo đuổi cách tiếp cận toàn diện. Cốt lõi của nó là một tập hợp các nguyên tắc cơ bản mà các cường quốc hạt nhân phải tuân theo: an ninh bình đẳng và không thể chia cắt, tôn trọng lợi ích thiết yếu của nhau và giải quyết các mâu thuẫn có thể dẫn đến đối đầu quân sự.
Kiểm soát vũ khí đóng vai trò thứ yếu. Đó là một công cụ giúp thực hiện các thỏa thuận trên thực tế, thông qua các giới hạn và thanh tra. Nhưng nó không phải là thuốc chữa bách bệnh.
Nếu tiếng nói của chúng ta không được lắng nghe, chúng ta sẽ hành động tương xứng để khôi phục sự cân bằng. Hoặc chúng ta sẽ tạo ra một điều gì đó hoàn toàn mới, một điều gì đó sẽ khiến những kẻ có ý đồ nguy hiểm phải tỉnh ngộ.
Đó là lý do tại sao sự thành công của tổ hợp công nghiệp quốc phòng Nga lại có tác dụng như một liều thuốc an thần đối với kẻ thù của Nga.
