>>> Dạy con giá trị của lao động: Trao cho trẻ cơ hội trải nghiệm
Bắt đầu từ những việc trong gia đình
Để trẻ hiểu giá trị của lao động, không nhất thiết phải tổ chức những chương trình trải nghiệm quy mô lớn hay đưa các em đến những mô hình sản xuất xa nhà. Cơ hội có thể bắt đầu từ chính những việc quen thuộc trong gia đình: Tự gấp quần áo, sắp xếp góc học tập, chuẩn bị bàn ăn, tưới cây, chăm sóc vật nuôi hoặc cùng người thân chuẩn bị một bữa cơm.
Điều quan trọng không nằm ở số lượng việc trẻ hoàn thành, mà ở việc các em được trực tiếp tham gia, hiểu công việc ấy cần những bước nào và nhận ra rằng phía sau một kết quả tưởng chừng đơn giản là thời gian, sự kiên nhẫn và công sức của người khác.
Theo chị Phạm Thu Hiền, phụ huynh có con học THCS, giao việc nhà cho trẻ cần phù hợp với khả năng, thay vì xem đó là nghĩa vụ phải hoàn thành bằng mọi giá. “Bây giờ, tôi thường để con tự chuẩn bị bàn ăn, cất quần áo và phụ những việc đơn giản. Ban đầu con làm chưa gọn, nhưng khi được bố mẹ hướng dẫn và có thời gian thực hiện, con dần chủ động hơn”, chị Hiền chia sẻ.
Từ những việc nhỏ, trẻ có thể học cách lập kế hoạch, sắp xếp thời gian, giải quyết vấn đề và chịu trách nhiệm với phần việc của mình. Khi cùng cha mẹ nấu ăn, trẻ hiểu rằng một bữa cơm không chỉ xuất hiện trên bàn mà còn cần lựa chọn thực phẩm, sơ chế, chế biến và dọn dẹp. Khi tự chăm sóc một chậu cây, các em nhận ra thành quả cần thời gian và sự chăm chút thường xuyên.
Tuy nhiên, giao việc cho trẻ không đồng nghĩa với việc chuyển trách nhiệm của người lớn sang con cái. Công việc cần được phân chia theo độ tuổi, sức khỏe và lịch học; không để trẻ làm những việc nguy hiểm, quá sức hoặc ảnh hưởng đến thời gian nghỉ ngơi.
Cha mẹ cũng cần chấp nhận việc trẻ làm chưa thành thạo. Nếu người lớn thường xuyên chê trách, sốt ruột làm thay hoặc chỉ đánh giá kết quả cuối cùng, trẻ dễ coi công việc là áp lực thay vì cơ hội học hỏi. Ngược lại, khi được hướng dẫn, thử sức và ghi nhận nỗ lực, các em có thêm động lực để tự thực hiện.
Đưa trải nghiệm thực tế vào giáo dục
Bên cạnh gia đình, nhà trường có thể tạo thêm cơ hội để học sinh tiếp xúc với lao động qua hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp và các dự án gắn với đời sống. Những hoạt động này không nhất thiết phải tách thành chương trình riêng mà có thể tích hợp vào môn học và sinh hoạt tập thể.
Chẳng hạn, trong một dự án tìm hiểu nguồn gốc thực phẩm, học sinh có thể quan sát vườn rau, tìm hiểu quy trình trồng trọt, trò chuyện với người sản xuất hoặc tự gieo trồng, chăm sóc một luống rau nhỏ tại trường. Trong hoạt động tìm hiểu môi trường, các em có thể tham gia phân loại rác, chăm sóc không gian xanh và theo dõi kết quả sau một khoảng thời gian. Qua đó, kiến thức trong sách giáo khoa được kết nối với những công việc và con người cụ thể.
Cô Lê Thu Phương, giáo viên THCS, cho rằng trải nghiệm chỉ thực sự có ý nghĩa khi học sinh được trực tiếp tham gia, thay vì chỉ quan sát hoặc nghe giới thiệu.
“Nếu tổ chức cho học sinh đến thăm một cơ sở sản xuất, giáo viên có thể giao nhiệm vụ để các em tìm hiểu từng công đoạn, ghi lại điều mình quan sát được và trao đổi với người lao động. Sau hoạt động, học sinh cần có cơ hội chia sẻ điều đã học, những khó khăn nhận thấy và cách các em nhìn nhận công việc ấy”, cô Phương chia sẻ.
Đặc biệt, giáo dục về lao động không nên dừng ở việc hướng dẫn trẻ làm một công việc. Học sinh cần được khuyến khích tìm hiểu vì sao công việc ấy cần thiết, những kỹ năng nào được sử dụng và người lao động phải đối mặt với những khó khăn gì. Qua đó, các em không chỉ học cách làm mà còn hiểu rõ hơn vai trò của những nghề nghiệp khác nhau trong đời sống.
Cơ hội trải nghiệm lao động cũng có thể mở rộng ra ngoài gia đình và nhà trường. Các hoạt động tại thư viện, khu dân cư, vườn cộng đồng, chương trình bảo vệ môi trường hoặc hỗ trợ người cao tuổi có thể giúp trẻ hiểu rằng công sức của mỗi cá nhân góp phần duy trì đời sống chung.
Khi tham gia hoạt động làm sạch không gian công cộng, trẻ có thể nhận ra rằng giữ gìn môi trường không chỉ là trách nhiệm của nhân viên vệ sinh. Khi cùng tổ chức một buổi quyên góp sách, các em có cơ hội tìm hiểu cách phân loại, bảo quản và trao tặng đồ dùng. Những công việc vừa sức như vậy giúp trẻ nhìn thấy mối liên hệ giữa hành động của mình và lợi ích của cộng đồng.
Để tránh biến hoạt động trải nghiệm thành phong trào mang tính hình thức, người lớn cần trao cho trẻ vai trò thực chất. Các em nên được tham gia lựa chọn công việc, phân công nhiệm vụ, đề xuất cách thực hiện và đánh giá kết quả. Khi ý kiến được lắng nghe, trẻ có cơ hội rèn luyện khả năng hợp tác, chủ động và chịu trách nhiệm, thay vì chỉ làm theo yêu cầu.
TS Nguyễn Hạnh Liên, giảng viên Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng trải nghiệm lao động cần được nhìn nhận như một phần của quá trình phát triển toàn diện, chứ không chỉ là cách rèn tính tự lập hay hình thành thói quen làm việc nhà.
“Trẻ cần được trải nghiệm trong những tình huống cụ thể, có cơ hội thử, mắc lỗi và điều chỉnh. Qua đó, các em hiểu rằng kết quả không tự nhiên mà có, đồng thời biết tôn trọng công sức của người khác”, chuyên gia chia sẻ.
Điều cần tránh là áp đặt lên trẻ quan niệm rằng phải làm việc mới xứng đáng được hưởng thành quả, hoặc dùng việc nhà như hình thức trừng phạt. Trải nghiệm lao động nên giúp trẻ hiểu mối quan hệ giữa nỗ lực và kết quả, chứ không tạo cảm giác tội lỗi khi các em chưa làm tốt. Sự động viên, hướng dẫn và cơ hội thử lại có ý nghĩa hơn việc yêu cầu trẻ phải hoàn thành mọi việc ngay từ đầu.
Về lâu dài, mục tiêu không phải biến mọi đứa trẻ thành người giỏi làm việc nhà hay yêu cầu các em sớm tham gia lao động kiếm sống. Điều quan trọng là trẻ có cơ hội trải nghiệm phù hợp với lứa tuổi, hiểu công sức đằng sau những nhu cầu hằng ngày và biết trân trọng đóng góp của người khác.
Khi được tự tay làm, quan sát và cùng chịu trách nhiệm với một công việc, trẻ có thể hiểu rõ hơn giá trị của thời gian, sự kiên trì và tinh thần hợp tác. Những bài học ấy không chỉ hiện diện trong một buổi trải nghiệm hay một nhiệm vụ ở nhà mà còn góp phần hình thành cách các em ứng xử với đồ vật, với người lao động và với cộng đồng khi trưởng thành.
