“Bình dân học vụ số” – truyền thông giảm nghèo theo cách mới
Nghị định số 07/2021/NĐ-CP của Chính phủ về chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2021–2025 đã chỉ rõ, nghèo là sự thiếu hụt đồng thời về thu nhập và các dịch vụ xã hội cơ bản, bao gồm việc làm, y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch, vệ sinh và đặc biệt là thông tin. Nghèo đói giờ không còn được nhìn nhận đơn thuần là thiếu ăn, thiếu mặc.
Thực tế tại nhiều vùng lõi nghèo và địa bàn đồng bào dân tộc thiểu số cho thấy, dù hạ tầng viễn thông từng bước được cải thiện, tỷ lệ người dân sử dụng điện thoại thông minh tăng nhanh, nhưng “khoảng trống thông tin” vẫn tồn tại dai dẳng. Không ít hộ dân chỉ dùng điện thoại để nghe gọi, giải trí; kỹ năng khai thác công nghệ phục vụ sinh kế, tiếp cận dịch vụ công hay chính sách an sinh còn rất hạn chế.
Chính sự thiếu hụt này khiến nhiều chính sách giảm nghèo khó tiếp cận đúng đối tượng, đồng thời làm giảm cơ hội vươn lên của người dân. Đây cũng là “nút thắt” mà Dự án 6 – Truyền thông và giảm nghèo về thông tin trong Chương trình MTQG giảm nghèo bền vững hướng tới tháo gỡ.
Tại xã Mỹ Đức (Hà Nội), mô hình “bình dân học vụ số lưu động” triển khai cho thấy, hạ tầng số và truyền thông cơ sở đang trở thành đòn bẩy quan trọng để Dự án 6 của Chương trình MTQG giảm nghèo bền vững đi vào chiều sâu. Mô hình tập trung trang bị những “kỹ năng số sinh tồn”, gắn trực tiếp với đời sống hằng ngày của người dân từ bán nông sản qua mạng, tiếp cận dịch vụ công trực tuyến đến thực hiện các thủ tục an sinh xã hội.
Điểm đột phá chính là ở tính lưu động của mô hình. Thay vì chờ người dân đến trung tâm, các Tổ công nghệ số cộng đồng mang thiết bị, kiến thức và hướng dẫn về tận thôn bản. Cách làm này đặc biệt phù hợp với đồng bào dân tộc thiểu số – nhóm đối tượng còn tâm lý e ngại thủ tục, hạn chế trong di chuyển. Qua phương thức “cầm tay chỉ việc”, công nghệ không còn là khái niệm xa lạ mà trở thành công cụ thiết thực, góp phần thu hẹp khoảng cách số, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia.
Chạm tới từng chỉ số nghèo
Thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, xã Mỹ Đức hiện có 13 thôn của xã An Phú cũ thuộc vùng dân tộc thiểu số, đời sống một bộ phận người dân còn khó khăn. Người dân ở các vùng dân tộc thiểu số trước đây làm ra nông sản nhưng thường bị ép giá do thiếu thông tin thị trường; việc khám chữa bệnh, làm thủ tục hành chính tốn kém thời gian và chi phí. Khi chiến dịch hỗ trợ chuyển đổi số được triển khai về thôn bản đã làm thay đổi diện mạo.
Như tại thôn Dùng, nhà văn hóa Đồi Dùng trở thành “lớp học không bục giảng”, nơi đoàn viên thanh niên, cán bộ thuế, công an kiên trì hướng dẫn người dân sử dụng điện thoại thông minh. Các hộ kinh doanh nhỏ được cài đặt và hướng dẫn sử dụng ứng dụng eTax Mobile. Người dân được hỗ trợ cài đặt VNeID, iHanoi để thực hiện thủ tục cư trú, phản ánh kiến nghị dân sinh… giúp người dân tiết kiệm chi phí, thời gian, đồng thời tăng khả năng tiếp cận chính sách.
Từ góc độ giảm nghèo đa chiều, mô hình này tác động trực tiếp đến chỉ số thiếu hụt về thông tin, mở ra cơ hội tiêu thụ nông sản qua môi trường số, góp phần minh bạch hóa xã hội và từng bước thu hẹp khoảng cách phát triển giữa vùng núi và đồng bằng.
Song song với các mô hình hỗ trợ thông tin, xã Mỹ Đức đã triển khai đồng bộ nhiều chính sách giảm nghèo theo Nghị quyết số 17/2021/NQ-HĐND của HĐND TP Hà Nội. Đến hết năm 2025, toàn xã không còn hộ nghèo, số hộ cận nghèo giảm từ 186 hộ xuống còn 141 hộ, giảm 45 hộ, hoàn thành chỉ tiêu thành phố giao.
Bên cạnh hỗ trợ trực tiếp, địa phương đẩy mạnh xã hội hóa, huy động nguồn lực cộng đồng… để sửa nhà, hỗ trợ sinh kế, mua phương tiện sản xuất cho các hộ khó khăn, hỗ trợ chi phí học tập cho học sinh. Công tác truyền thông được thực hiện công khai, minh bạch thông qua hệ thống truyền thanh, niêm yết danh sách tại nhà văn hóa, giúp người dân dễ tiếp cận thông tin chính sách.
Các buổi tuyên truyền về chính sách an sinh, giới thiệu mô hình sản xuất hiệu quả, vận động người dân tích cực tham gia các lớp tập huấn khuyến nông được triển khai giúp bà con áp dụng quy trình sản xuất mới, chuyển đổi giống cây trồng phù hợp điều kiện thổ nhưỡng, giúp tăng năng suất và giảm chi phí. Các mô hình sinh kế phù hợp với địa phương, ứng dụng công nghệ vào sản xuất cũng được triển khai…
Theo Chủ tịch UBND xã Mỹ Đức Nguyễn Quang Đường, hỗ trợ người nghèo không chỉ là cho tiền hay trao quà. Quan trọng nhất là tạo điều kiện để người dân có chỗ ở an toàn, có sinh kế ổn định, nâng cao năng lực tiếp cận thông tin, giúp người dân chủ động vươn lên và hạn chế tái nghèo trước rủi ro thiên tai, bệnh tật.
Từ câu chuyện ở Mỹ Đức, có thể thấy khi công nghệ được “bình dân hóa” và truyền thông đi đúng địa chỉ, giảm nghèo đa chiều không còn là khẩu hiệu. Và kinh kinh nghiệm quan trọng cho công tác truyền thông giảm nghèo giai đoạn tới cần triển khai: truyền thông phải đơn giản, trực quan; hạ tầng số cần được đầu tư đồng bộ đến cấp thôn, bản; kỹ năng số phải gắn chặt với sinh kế và lợi ích kinh tế cụ thể của người dân.
