Vô tình hay cố ý, những chuẩn mực diện mạo không chỉ khiến trẻ dễ tổn thương, tự ti mà còn định hình cách các em nhìn nhận bản thân và ứng xử với bạn bè.
Từ làn da, cân nặng, chiều cao đến quần áo và hình ảnh trên mạng xã hội, ngoại hình ngày càng trở thành chủ đề được trẻ em quan tâm, đồng thời là căn cứ để các em nhận xét, phân loại bạn bè.
Những lời bình luận vô thưởng vô phạt có thể khiến một đứa trẻ tự ti về chính mình, đồng thời hình thành cách nhìn nhận con người qua những tiêu chí bề ngoài.
Những lời nhận xét tưởng như vô hại
“Sao dạo này béo thế?”, “Sao đen đi nhiều vậy?”, “Con gái mà ăn mặc như thế à?”, “Bạn kia vừa xinh vừa học giỏi, con phải cố gắng lên”... Những câu nói quen thuộc trong đời sống gia đình có thể xuất hiện khi người lớn gặp lại một đứa trẻ, xem ảnh của con sau kỳ nghỉ hè hoặc nhận xét về bạn bè cùng lớp.
Đôi khi, chúng được nói ra với ý định trêu đùa, thể hiện sự quan tâm hay khuyến khích trẻ chăm chút bản thân. Tuy nhiên, với người nghe, đó có thể là những đánh giá đầu tiên khiến các em cảm thấy ngoại hình của mình chưa đủ tốt.
Không khó để nhận thấy trẻ em đang lớn lên trong môi trường mà ngoại hình được nhắc đến thường xuyên. Một đứa trẻ cao lớn được khen nhanh nhẹn, một em bé có nước da trắng trẻo được nhận xét xinh xắn, trong khi trẻ thấp bé, thừa cân, có làn da sẫm màu hoặc cách ăn mặc khác biệt dễ trở thành đối tượng của những lời trêu chọc. Ngay cả quần áo, kiểu tóc, giày dép hay chiếc cặp đi học cũng có thể được đưa ra so sánh.
Điều đáng chú ý là những nhận xét ấy không chỉ xuất hiện giữa bạn bè cùng trang lứa. Trong nhiều trường hợp, cách trẻ đánh giá ngoại hình người khác bắt đầu từ những gì các em nghe thấy trong gia đình. Khi người lớn thường xuyên bình luận về cân nặng của một người thân, chê bai làn da của người khác hay coi vẻ ngoài chỉn chu là dấu hiệu của sự thành đạt, trẻ có thể tiếp nhận những quan niệm ấy như một lẽ tự nhiên.
Hồ Mai Anh, học sinh lớp 9 tại Hà Nội, chia sẻ rằng em từng ngại chụp ảnh tập thể vì cảm thấy mình không ăn ảnh như các bạn. Đôi khi trong những trò chuyện vô tình, em thường nghe người lớn nhận xét về chiều cao, cân nặng và làn da. Ban đầu, Mai Anh không nghĩ nhiều, nhưng khi những câu nói tương tự lặp lại, em bắt đầu để ý đến từng khuyết điểm mà trước đây mình không quan tâm.
“Có lúc em thấy bình thường, nhưng khi nhiều người cùng nói một điều, em lại nghĩ chắc ngoại hình của mình có vấn đề thật. Khi chụp ảnh với các bạn, em thường nhìn xem mình đứng ở đâu, có bị thấp bé hay trông kém nổi bật so với mọi người không”, nhân vật chia sẻ.
Câu chuyện của Mai Anh cho thấy, ranh giới giữa một lời nhận xét thông thường và cảm giác bị đánh giá không phải lúc nào cũng rõ ràng. Một câu nói vô tình có thể nhanh chóng bị người nói quên đi, nhưng với trẻ đang trong giai đoạn hình thành nhận thức về bản thân, nó có thể trở thành điều được nhớ lại nhiều lần.
Thực tế cho thấy, ở lứa tuổi tiểu học, trẻ thường nhận biết sự khác biệt bằng những đặc điểm dễ quan sát. Các em có thể thích chơi với bạn mặc đồ đẹp, tò mò về chiếc điện thoại mới hay nhận xét bạn nào cao, thấp, béo, gầy. Khi lớn hơn, sự so sánh có thể gắn với những chuẩn mực phức tạp hơn: làn da phải trắng, vóc dáng phải cân đối, quần áo phải hợp mốt, ảnh đăng lên mạng phải đẹp và nhận được nhiều lượt thích.
Sự thay đổi này khiến ngoại hình không còn đơn thuần là đặc điểm nhận diện. Trong một số nhóm bạn, nó trở thành căn cứ để xác định ai nổi bật, ai được chú ý, ai dễ hòa nhập và ai có nguy cơ bị đứng ngoài cuộc.
Trong gia đình, ngoại hình thường được nhắc đến dưới nhiều hình thức khác nhau. Cha mẹ có thể quan tâm đến cân nặng vì lo sức khỏe của con, nhắc con ăn mặc gọn gàng vì muốn con tự tin, hoặc chú ý đến làn da, mái tóc khi trẻ bước vào tuổi dậy thì. Bản thân những mối quan tâm ấy không đồng nghĩa với việc đánh giá con người qua vẻ ngoài.
Tuy nhiên, khi lời quan tâm chuyển thành những so sánh mang tính xếp hạng, trẻ có thể tiếp nhận một thông điệp khác. Chẳng hạn, thay vì chỉ nói về sức khỏe, người lớn liên tục nhận xét trẻ béo hay gầy; thay vì quan tâm đến sự phù hợp của trang phục, lại gắn cách ăn mặc với việc một người có đáng được tôn trọng hay không. Những đánh giá như vậy dễ khiến trẻ hiểu rằng diện mạo là điều kiện để nhận được sự công nhận.
Chị Lê Thị Huyền, phụ huynh có con học lớp 7 tại Nha Trang, cho biết trong các cuộc gặp gỡ gia đình, chuyện chiều cao, cân nặng hay làn da của trẻ thường được đưa ra bình luận khá tự nhiên. Theo chị, người lớn nhiều khi không có ý chê bai, mà chỉ muốn trò chuyện hoặc nhận xét sự thay đổi của con trẻ sau một thời gian không gặp.
“Tôi nghĩ trước đây mình cũng từng nhận xét như vậy mà không để ý. Người lớn thường coi đó là chuyện bình thường, nhưng trẻ ở tuổi dậy thì lại nhạy cảm với ngoại hình. Có khi người lớn nói xong là quên, còn các con có thể suy nghĩ nhiều hơn mình tưởng”, phụ huynh này chia sẻ.
Một biểu hiện khác là việc khen ngợi ngoại hình đôi khi trở thành cách đánh giá nổi bật nhất dành cho trẻ. Trong khi đó, những phẩm chất như sự tử tế, tinh thần trách nhiệm, khả năng hợp tác hay nỗ lực học tập có thể ít được nhắc đến hơn trong cùng một cuộc trò chuyện.
Theo PGS. TS Lâm Minh Châu, giảng viên khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, việc khen ngoại hình tự thân không phải điều tiêu cực. Vấn đề nằm ở chỗ nếu lời khen về diện mạo lặp lại quá thường xuyên, trẻ có thể dần xem đó là tiêu chí quan trọng để được công nhận. Các em cũng dễ hình thành suy nghĩ rằng những người không sở hữu đặc điểm được số đông ưa chuộng sẽ kém hấp dẫn, kém nổi bật hoặc ít có giá trị hơn.
Ở chiều ngược lại, những đứa trẻ có ngoại hình phù hợp với chuẩn mực phổ biến cũng có thể chịu áp lực phải duy trì hình ảnh ấy. Khi đã quen được khen vì gầy, trắng, cao hoặc ăn mặc đẹp, các em có thể lo lắng nếu cơ thể thay đổi trong quá trình trưởng thành. Nỗi lo không nhất thiết xuất phát từ sự chê bai trực tiếp, mà có thể đến từ mong muốn giữ được sự chú ý và công nhận từng nhận được.
Tổn thương của những đứa trẻ
Nếu trong gia đình, những lời bình luận thường được bao bọc bởi quan hệ thân thuộc, ở trường học, ngoại hình có thể trở thành cơ sở cho các mối quan hệ ngang hàng. Trẻ quan sát nhau mỗi ngày, dễ nhận ra những khác biệt về chiều cao, vóc dáng, trang phục, kiểu tóc hay điều kiện kinh tế thể hiện qua đồ dùng cá nhân.
Một lời trêu chọc ban đầu có thể chỉ là cách thể hiện sự thân thiết giữa bạn bè. Nhưng khi một đặc điểm ngoại hình liên tục bị nhắc lại, đặc biệt trước đám đông, nó có thể chuyển thành sự chế giễu. Những biệt danh gắn với cân nặng, chiều cao, màu da hoặc khuôn mặt đôi khi được sử dụng như một cách gọi quen thuộc trong lớp, đến mức người nói không còn nhận ra người nghe có thể cảm thấy khó chịu.
Trần Thu Trang, học sinh lớp 10 tại TPHCM, cho biết, em từng chứng kiến một bạn trong lớp bị gọi bằng biệt danh liên quan đến cân nặng. Nhiều bạn cho rằng đó chỉ là câu đùa, nhưng người bị gọi tên thường ít tham gia vào các cuộc trò chuyện có đông người. Theo em, điều khó xử nhất là khi một người phản ứng, những người khác có thể cho rằng bạn ấy quá nhạy cảm hoặc không biết đùa.
“Có những lúc cả nhóm cười thì người bị trêu cũng cười theo. Nhưng em không biết bạn có thực sự vui hay không. Nếu bạn nói không thích, mọi người lại bảo chỉ đùa thôi, sao phải phản ứng nghiêm trọng thế”, nữ sinh kể.
Một điểm đáng lưu ý là người bị nhận xét không phải lúc nào cũng thể hiện sự tổn thương ra bên ngoài. Trẻ có thể im lặng để tránh bị chú ý, cười theo để hòa nhập hoặc đáp trả bằng cách chế giễu lại người khác. Bởi vậy, việc không có phản ứng rõ ràng không đồng nghĩa với việc các em không bị ảnh hưởng.
Báo cáo Behind the Numbers: Ending School Violence and Bullying của UNESCO cho biết, trên phạm vi toàn cầu, 15,3% học sinh từng bị bắt nạt được khảo sát cho biết các em bị chế giễu vì diện mạo khuôn mặt hoặc cơ thể. Tại Bắc Mỹ, cứ ba học sinh bị bắt nạt thì có khoảng một em cho biết nguyên nhân liên quan đến ngoại hình; tỷ lệ này ở châu Âu là khoảng một trong bốn học sinh bị bắt nạt.
Các số liệu trên không phản ánh riêng tình hình tại Việt Nam, nhưng cho thấy ngoại hình là một trong những căn cứ phổ biến dẫn đến hành vi chế giễu, bắt nạt trong môi trường học đường. Sự khác biệt về diện mạo có thể khiến trẻ trở thành mục tiêu khi các em không phù hợp với hình mẫu được số đông trong nhóm coi là đáng mong muốn.
Không phải mọi lời nhận xét về ngoại hình đều dẫn đến bắt nạt, cũng không phải mọi trẻ bị trêu chọc đều có trải nghiệm giống nhau. Tuy nhiên, khi những bình luận tiêu cực lặp đi lặp lại, chúng có thể làm thay đổi vị trí của một đứa trẻ trong nhóm bạn. Một em bị gắn với biệt danh về cân nặng có thể dần được nhìn nhận qua đặc điểm ấy thay vì tính cách, sở thích hoặc năng lực thực tế.
Sự phân loại này còn thể hiện ở những chi tiết tưởng như nhỏ: chọn bạn chụp ảnh cùng, bình luận về người xuất hiện trong video, đánh giá một bạn có hợp thời trang hay không, hoặc cho rằng người có ngoại hình nổi bật sẽ dễ được yêu mến hơn. Khi những nhận xét ấy trở thành thói quen, trẻ có thể vừa là người bị đánh giá, vừa tham gia vào việc đánh giá bạn bè theo cùng một hệ tiêu chí.
