Giải mã những lầm tưởng phổ biến về AI trong giáo dục

Càng thành thạo AI, giáo viên càng cần thận trọng trong sư phạm

Ngày 25/7, Hội thảo giáo dục thường niên Vietnam Deeper Learning Conference (VDLC 2026) do trường Trường Phổ thông Liên cấp Olympia tổ chức diễn ra mùa 2, tại Hà Nội.

Với chủ đề "Humanize AI for Deeper Learning" (Nhân bản hóa AI để Học sâu), sự kiện quy tụ gần 400 giáo viên, chuyên gia, nhà quản lý giáo dục đến từ 10 tỉnh thành của Việt Nam (Hà Nội, Bắc Ninh, TP. Hồ Chí Minh, Hưng Yên, Hòa Bình, Phú Thọ…) cùng các đại biểu quốc tế đến từ Phần Lan và Nam Ninh (Trung Quốc).

Trong bối cảnh AI đang định hình lại nhiều mặt của đời sống xã hội, hội thảo đặt ra câu hỏi không còn là có nên ứng dụng AI hay không, mà là ứng dụng AI như thế nào để công nghệ thực sự trao quyền cho giáo viên và thúc đẩy học sâu.

VDLC 2026 có hơn 37 phiên thảo luận và workshop thực hành, trải rộng trên các lĩnh vực như Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh, Lịch sử, Địa lí, Khoa học, STEM, SEL, LiFE (Chương trình Giáo dục phòng ngừa), Giáo dục Kinh tế và Pháp luật, hướng nghiệp...

Các phiên chuyên đề được dẫn dắt bởi đội ngũ giáo viên của Trường Phổ thông Liên cấp Olympia, Trường Edison Schools Ecopark, Trường Mầm non Nanning Meisha (Trung Quốc), Đại học Oulu (Phần Lan) cùng nhiều giáo sư, tiến sĩ và chuyên gia giáo dục trong nước, quốc tế.

Với vai trò là diễn giả khai mạc chủ đề tại hội thảo, GS Bùi Thị Minh Hồng - Biên tập viên tại tạp chí Applied Psychology: An International Review, cựu Biên tập viên của The Learning Organization - đã chia sẻ những phát hiện từ chuỗi 5 nghiên cứu về mối quan hệ giữa trí tuệ nhân tạo (AI) và giáo dục; trong đó có 2 nghiên cứu tổng hợp từ hơn 500 công trình được công bố trong 15 năm qua cùng 3 nghiên cứu thực nghiệm với giáo viên, giảng viên, giáo viên trung học phổ thông và sinh viên đại học. Các nghiên cứu được thực hiện với những người trên 18 tuổi và đang sử dụng AI.

Hơn 1.800 phiếu khảo sát cho thấy phần lớn giáo viên sử dụng AI để tìm kiếm tài liệu, gợi ý thông tin, tìm cách thu hút người học… với mục tiêu tiết kiệm thời gian và nâng cao hiệu quả công việc.

Kết quả nghiên cứu chỉ ra một điều quan trọng: AI chỉ là công cụ và không thể thay thế con người. Vùng cốt lõi của giáo dục, đặc biệt là các quyết định liên quan đến phương pháp sư phạm, vẫn phải thuộc về người giáo viên. Giáo viên là người quyết định mình sẽ làm gì, sử dụng AI ở lĩnh vực nào và học sinh được sử dụng AI trong những hoạt động nào.

Theo GS Bùi Thị Minh Hồng, một trong những lầm tưởng phổ biến hiện nay là phải đưa AI vào trường học càng nhanh càng tốt. Một lầm tưởng khác là càng đưa AI vào sớm thì giáo viên càng nhàn hơn.

Nghiên cứu cho thấy, nếu phân chia việc sử dụng AI thành vùng ngoại biên và vùng lõi, giáo viên càng thành thạo AI thì càng thoải mái sử dụng công cụ này ở vùng ngoại biên, nơi AI có thể hỗ trợ tìm kiếm, xử lý thông tin hay thực hiện các công việc thường nhật.

Ngược lại, trong vùng lõi của phương pháp sư phạm, những giáo viên sử dụng AI thành thạo lại càng thận trọng hơn. Bởi họ hiểu rõ hơn giới hạn của công nghệ và nhận thức được những quyết định nào không thể giao cho máy móc.

“Những công việc đơn giản chúng ta hãy giao cho máy làm. Còn những công việc khó thì để cho chúng ta”, GS Hồng nhấn mạnh, đồng thời cho rằng đây là cách cần thiết để định hướng việc dạy học trong tương lai.

AI chỉ tạo ra đổi mới khi đi cùng năng lực tự điều chỉnh, cộng đồng học tập

Một lầm tưởng khác được nghiên cứu chỉ ra là việc đưa AI vào giáo dục sẽ tự động tạo ra đổi mới sáng tạo. Theo GS Hồng, chỉ việc mỗi giáo viên có một tài khoản AI, tự ngồi trong phòng và sử dụng công cụ này không thể biến họ thành chuyên gia hay tự động tạo ra đổi mới trong giáo dục.

Điều quan trọng là giáo viên cần tạo ra các cộng đồng học tập, các nhóm cùng trao đổi và phản biện về cách sử dụng AI. Thông qua quá trình thảo luận, chia sẻ và đánh giá lẫn nhau, năng lực AI của mỗi cá nhân được nâng lên, đồng thời chất lượng đánh giá về AI cũng được cải thiện.

GS Hồng khẳng định, chính những cộng đồng học tập như vậy mới là con đường dẫn tới đổi mới sáng tạo trong phương pháp giảng dạy và giáo dục. Trong bối cảnh giáo viên ngày càng kết nối qua các nhóm trực tuyến, chẳng hạn các nhóm Zalo, việc hình thành và duy trì những cộng đồng học tập có thể được thực hiện linh hoạt hơn.

Nghiên cứu cũng cho thấy việc chỉ đưa AI cho sinh viên sử dụng không đồng nghĩa với việc người học sẽ đạt hiệu quả. Yếu tố quyết định là năng lực tự điều chỉnh (self-regulated learning) - khả năng đặt mục tiêu, theo dõi tiến trình và phản tư để xem mục tiêu đã phù hợp hay chưa, kết quả đạt được thế nào và cần thay đổi điều gì.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, nếu chỉ sử dụng AI, 80% người học không đạt hiệu quả. Khi AI được kết hợp với năng lực tự điều chỉnh, tỷ lệ thành công có thể lên tới 84%.

Từ những kết quả này, GS Hồng đề xuất 3 phương pháp cơ bản để các nhà giáo dục làm việc với AI.

Thứ nhất, cần đặt ra giới hạn và bảo vệ vùng cốt lõi của giáo dục. Giáo viên phải xác định rõ điều gì quan trọng và không thể giao cho AI, từ đó thiết lập ranh giới trong việc sử dụng công nghệ.

Thứ hai, cần xây dựng các cộng đồng học tập để giáo viên có thể trao đổi, chia sẻ và phản biện về cách sử dụng AI.

Thứ ba là phát triển năng lực học tập tự điều chỉnh. Năng lực này không chỉ cần thiết với học sinh mà còn với chính giáo viên. Mỗi người cần tự xác định mục tiêu, theo dõi quá trình và thường xuyên nhìn lại để điều chỉnh cách học, cách làm việc của mình.

GS Hồng cho rằng giáo viên có thể bắt đầu ngay từ những hoạt động dạy học thường ngày. Trước khi cho học sinh sử dụng AI để thực hiện một bài đọc hay một nhiệm vụ học tập, giáo viên cần yêu cầu các em xác định mục tiêu: Mục tiêu của bài học là gì? Các em muốn đạt được điều gì?

Sau khi học sinh sử dụng AI, giáo viên cần kiểm tra quá trình và kết quả: Các em đã thay đổi, bổ sung hay điều chỉnh điều gì từ những gì AI cung cấp?

“Nếu trẻ dùng AI rồi trả bài cho giáo viên thì hoàn toàn không có ý nghĩa. Nó hoàn toàn không phải giáo dục”, GS Hồng nói.

Theo bà, nếu thiếu năng lực tự điều chỉnh, người học có nguy cơ suy giảm khả năng tư duy phản biện và dần mất đi năng lực tư duy độc lập. Vì vậy, AI không thể trở thành trung tâm của quá trình giáo dục.

“Giáo dục sẽ luôn luôn là con đường của sự tương tác phức tạp, không phải giữa mình với máy, mà là sự tương tác giữa con người với con người, giữa thầy cô và học trò”, GS Bùi Thị Minh Hồng nhấn mạnh.