Người trong cuộc là Abe Shinnosuke - cựu danh thủ bóng chày nổi tiếng, huấn luyện viên trưởng đội Yomiuri Giants. Một người đàn ông đã có gần ba mươi năm gắn với hình ảnh thể thao chuyên nghiệp, vốn được công chúng Nhật Bản yêu mến bởi sự điềm đạm và kỷ luật. Tối hôm đó, sau khi uống rượu trở về nhà, ông thấy hai cô con gái đang cãi nhau. Trong cơn nóng giận, ông lớn tiếng quát mắng. Cô con gái lớn, 18 tuổi, phản ứng lại. Người cha mất bình tĩnh, túm cổ áo và đẩy con ngã xuống sàn. Đó là một hành động sai. Không ai phủ nhận điều đó. Nhưng câu chuyện chưa dừng ở đây.
Cô gái trở về phòng, mở điện thoại, hỏi ChatGPT phải làm gì. Công cụ AI này đưa ra lời khuyên: Hãy liên hệ trung tâm tư vấn trẻ em. Trung tâm sau đó đã thông báo cho cảnh sát. Đêm ấy, cảnh sát tới nhà và đưa Abe về trụ sở để điều tra vì lo ngại nguy cơ bạo lực gia đình tiếp diễn.
Rạng sáng hôm sau, ông được thả vì không còn dấu hiệu nguy hiểm. Nhưng mọi chuyện đã vượt khỏi phạm vi một cơn nóng giận trong nhà. Báo chí vào cuộc. Dư luận bùng nổ. Chỉ ít ngày sau, Abe Shinnosuke họp báo xin lỗi và tuyên bố từ chức.
Người ta kể rằng cô con gái đã bật khóc, thậm chí ngất xỉu khi thấy cảnh sát áp giải cha mình đi. Có lẽ lúc ấy, cô mới nhận ra mọi việc đã đi quá xa.
Câu chuyện này khiến tôi nghĩ rất nhiều về một điều đang âm thầm diễn ra mỗi ngày: Con người bắt đầu hỏi AI thay cho việc tự phán đoán. Ngày trước, khi buồn chuyện gia đình, người ta tìm đến mẹ, đến bạn thân, đến thầy cô, hoặc ít nhất là ngồi im một lúc để suy nghĩ hoặc ghi vào nhật ký. Còn bây giờ, nhiều người - đặc biệt là người trẻ - có xu hướng mở điện thoại hỏi AI trước tiên.
AI trả lời rất nhanh. Nhanh hơn bất kỳ người thân nào. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: AI không sống thay cuộc đời của người hỏi. Nó không biết người cha ấy bình thường là người như thế nào. Không biết đó có phải lần đầu ông mất kiểm soát hay không. Không biết trước đó trong gia đình đã xảy ra chuyện gì. Không biết người mẹ đang nghĩ gì. Cũng không biết quyết định gọi hỗ trợ sẽ kéo theo hệ lụy lớn ra sao.
AI chỉ phản hồi dựa trên dữ liệu và nguyên tắc an toàn. Trong nhiều trường hợp, điều đó đúng và cần thiết. Nếu một đứa trẻ thường xuyên bị bạo hành, nếu tính mạng bị đe dọa, nếu nạn nhân hoàn toàn cô độc, thì việc tìm đến cơ quan bảo vệ là cần thiết. Nhưng đời sống gia đình không phải lúc nào cũng chỉ có trắng và đen. Có những lúc con người cần thêm một chút chờ đợi. Một chút quan sát. Một cuộc trò chuyện vào sáng hôm sau. Một cơ hội để người lớn nhận lỗi và sửa sai. Sự phán đoán ấy, AI chưa thể thay thế được.
Điều đáng lo hơn là rất nhiều người trẻ hiện nay đang xem AI như một “người phán xử” đáng tin tuyệt đối. Học bài hỏi AI. Viết văn hỏi AI. Cãi nhau với bạn hỏi AI. Yêu ai, chia tay ai, nghỉ việc hay không… cũng hỏi AI. Dần dần, người ta quen nhận câu trả lời có sẵn hơn là tự suy nghĩ.
Một giáo viên như tôi cảm nhận điều đó rất rõ trong trường học. Có học sinh làm bài văn trơn tru nhưng khi hỏi lại thì không biết mình vừa viết gì. Có em gặp mâu thuẫn nhỏ với bạn liền lên mạng tìm “cách xử lý toxic”. Có em chỉ cần bị cha mẹ nhắc nhở vài câu đã vội đăng trạng thái buồn bã như thể mình là nạn nhân của cả thế giới. Điều thiếu không phải công nghệ. Điều thiếu là khả năng tự đánh giá tình huống và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
AI càng thông minh, con người càng cần tỉnh táo hơn. Bởi AI không có ký ức gia đình để hiểu một ánh mắt im lặng của người cha. Không có trái tim để nhận ra đằng sau cơn nóng giận đôi khi là áp lực, mệt mỏi, thất vọng hay cả sự bất lực của người lớn. Nó càng không thể hiểu được cảm giác ân hận kéo dài nhiều năm sau một quyết định bốc đồng trong vài phút.
Có lần tôi chứng kiến một học sinh lớp cuối cấp chỉ vì mâu thuẫn nhỏ với mẹ mà viết đơn xin nghỉ học, rồi hỏi AI cách “sống tự lập khi không được gia đình tôn trọng”. Em nói rất tỉnh: “ChatGPT bảo em nên rời khỏi môi trường tiêu cực”.
Tôi hỏi:
- Em có nghĩ mẹ em chỉ đang quá lo cho kỳ thi của con không?
Cậu học trò chỉ ngồi im lặng. Thật ra, người trẻ hôm nay không xấu. Các em chỉ đang lớn lên trong một thời đại mà mọi câu trả lời đều đến quá nhanh. Nhanh đến mức người ta quên rằng có những vấn đề cần thời gian để hiểu đúng.
Một cuộc hôn nhân không thể kết thúc chỉ sau một lần cãi vã. Một tình bạn không nên tan vỡ chỉ vì vài dòng tin nhắn. Và một gia đình đôi khi cần được cứu bằng sự bao dung, chứ không chỉ bằng những “hướng dẫn xử lý tình huống” lạnh lùng. Công nghệ không có lỗi. AI cũng không có lỗi. Nó chỉ nguy hiểm khi con người giao luôn cho nó quyền phán đoán.
Cái đáng sợ nhất không phải là AI ngày càng giống con người, mà là con người ngày càng suy nghĩ như máy: Nhanh, chính xác, nhưng thiếu độ lùi để thấu cảm. Có lẽ điều cần dạy cho người trẻ hôm nay không phải cách dùng AI sao cho giỏi, mà là biết lúc nào không nên hỏi AI. Vì có những chuyện chỉ trái tim, trải nghiệm và sự trưởng thành mới trả lời được.
