Quy ước được bàn bạc từ cộng đồng
Ở vùng cao, quy ước bản từ lâu là một trong những phương thức để cộng đồng thống nhất cách ứng xử, giải quyết công việc chung và giữ gìn những phong tục tốt đẹp. Những điều khoản chỉ thực sự có giá trị khi người dân hiểu, đồng thuận và tự giác thực hiện. Bởi vậy, việc xây dựng, điều chỉnh quy ước ở các bản Ham Xoong và Huổi Khương có ý nghĩa không chỉ về mặt quản lý cộng đồng mà còn góp phần củng cố sự gắn kết giữa các hộ dân.
Sau quá trình sắp xếp đơn vị dân cư, tổ chức bản và đời sống cộng đồng có những thay đổi nhất định. Các quy định trước đây cần được rà soát, điều chỉnh để phù hợp với tình hình mới, đồng thời bảo đảm tính kế thừa những giá trị đã được người dân duy trì. Ngày 30/6/2026, các bản Ham Xoong và Huổi Khương có quy ước chuyển tiếp, trong đó đề cập đến nhiều nội dung gắn trực tiếp với đời sống như đoàn kết cộng đồng, việc cưới, việc tang, giáo dục trẻ em và bảo vệ môi trường.
Điểm quan trọng của quy ước không nằm ở số lượng điều khoản, mà ở cách người dân tham gia xây dựng. Một quy định về giữ vệ sinh đường bản sẽ khó đi vào cuộc sống nếu chỉ được phổ biến một chiều. Ngược lại, khi các hộ cùng bàn bạc, thống nhất cách thực hiện và phân định trách nhiệm, mỗi người sẽ hiểu rõ phần việc của mình.
Ông Nguyễn Văn Tiếp, Chủ tịch UBND xã Nà Bủng, cho biết: “Quy ước bản phải xuất phát từ điều kiện thực tế và được người dân bàn bạc, thống nhất. Những nội dung đưa vào quy ước cần thiết thực, dễ hiểu, dễ thực hiện, phù hợp với phong tục tốt đẹp của đồng bào và không trái quy định pháp luật. Khi người dân được tham gia xây dựng, họ sẽ hiểu rõ hơn trách nhiệm của mình và có ý thức cùng cộng đồng thực hiện”.
Tại Nà Bủng, đồng bào Mông chiếm tỷ lệ lớn trong dân số. Các mối quan hệ dòng họ, gia đình và cộng đồng có ảnh hưởng sâu sắc đến sinh hoạt thường ngày. Đây vừa là điều kiện thuận lợi để vận động người dân, vừa đòi hỏi nội dung quy ước phải gần gũi, dễ hiểu và phù hợp với tập quán địa phương.
Quy ước không thể thay thế pháp luật, càng không được đặt ra những quy định trái với quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Những nội dung liên quan đến hôn nhân, giáo dục, an ninh trật tự hay vệ sinh môi trường phải được xây dựng trên cơ sở quy định hiện hành. Các phong tục tốt đẹp cần được khuyến khích duy trì; những tập quán gây tốn kém, ảnh hưởng sức khỏe hoặc cản trở sự phát triển của cộng đồng cần được vận động thay đổi.
Anh Mùa A Chu, Trưởng bản Ham Xoong, chia sẻ: “Chúng tôi xác định quy ước không phải chỉ để đọc trong cuộc họp rồi cất đi. Những nội dung liên quan đến đoàn kết, giúp đỡ nhau, việc cưới, việc tang, bảo vệ môi trường đều phải được nhắc nhở trong sinh hoạt hằng ngày. Khi có vấn đề phát sinh, bản cũng vận động các gia đình cùng trao đổi, tìm cách giải quyết trên tinh thần tôn trọng và đồng thuận”.
Từ điều khoản đến hành động trong từng gia đình
Thách thức lớn nhất sau khi quy ước được thông qua là làm sao để các điều khoản không nằm lại trong văn bản. Muốn vậy, mỗi nội dung cần được cụ thể hóa thành việc làm có thể thực hiện và kiểm tra trong đời sống.
Anh Giàng A Dế, Trưởng bản Huổi Khương, cho biết: “Điều quan trọng là phải để người dân hiểu và thấy quy ước có ích với chính cuộc sống của mình. Trong các cuộc họp, chúng tôi dành thời gian lắng nghe ý kiến của các hộ, nhất là những nội dung liên quan đến phong tục và sinh hoạt cộng đồng. Có những việc cần tuyên truyền nhiều lần, giải thích cụ thể thì bà con mới hiểu và thực hiện”.
Ông Hồ A Páo, Phó Chủ tịch UBND xã Nà Bủng, từng nhấn mạnh: “Người dân phải giữ vai trò chủ thể, bởi chính họ là người thực hành và trao truyền các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ”. Quan điểm này cũng là nền tảng trong việc thực hiện quy ước: chính người dân là người bàn bạc, thống nhất những quy định phù hợp với đời sống và có trách nhiệm duy trì các giá trị đã thống nhất.
Để quy ước phát huy hiệu quả, trưởng bản và người có uy tín cần thường xuyên nhắc lại những nội dung thiết thực trong các buổi sinh hoạt cộng đồng. Cách tuyên truyền cũng cần linh hoạt, phù hợp với ngôn ngữ và khả năng tiếp nhận của người dân. Với những hộ ở xa trung tâm bản, việc phổ biến thông tin cần được quan tâm để không ai bị bỏ lại phía sau.
Thào A Chống, người dân bản Nộc Cốc chia sẻ: “Những điều quy định trong quy ước đều gắn với cuộc sống hằng ngày nên gia đình tôi thấy cần phải thực hiện. Mỗi nhà có ý thức giữ gìn vệ sinh, quan tâm đến con cái, giúp đỡ hàng xóm khi cần thì cả bản sẽ đoàn kết hơn. Khi có việc chung, bà con cũng dễ thống nhất và cùng nhau thực hiện”.
Việc đánh giá thực hiện quy ước cũng cần tránh hình thức. Không nên chỉ căn cứ vào việc bản đã có văn bản hay tổ chức cuộc họp, mà cần xem xét người dân có thực hiện hay không, những nội dung nào còn khó khăn và nguyên nhân từ đâu. Nếu quy định chưa phù hợp, cần tiếp tục trao đổi để điều chỉnh theo đúng trình tự, bảo đảm sự đồng thuận.
Một bản làng đoàn kết không hình thành chỉ bằng những lời kêu gọi. Sự đoàn kết được tạo nên từ cách người dân tôn trọng nhau, cùng chia sẻ trách nhiệm và giải quyết những vấn đề chung. Khi quy ước trở thành sự thống nhất trong nhận thức và hành động của từng hộ, nó sẽ không còn là văn bản được cất giữ tại nhà văn hóa, mà trở thành một phần trong đời sống thường ngày.
Ở các bản vùng cao Nà Bủng, việc xây dựng và thực hiện quy ước vì thế cần được nhìn nhận như một quá trình liên tục. Từ sự đồng thuận trong cuộc họp đến những hành động nhỏ của mỗi gia đình, quy ước sẽ góp phần tạo dựng môi trường sống văn minh, giữ gìn bản sắc và củng cố tình đoàn kết ở cộng đồng vùng cao.