Thế nhưng, sau nghiệm thu, không ít kết quả nghiên cứu vẫn chưa được chuyển giao, ứng dụng hoặc thương mại hóa, khiến nguồn lực đầu tư cho khoa học chưa phát huy hết hiệu quả.
Khoảng trống sau nghiệm thu
Câu chuyện về những công trình khoa học sau nghiệm thu nhưng chưa đi vào thực tiễn đang được nhiều địa phương nhìn nhận là một điểm nghẽn cần tháo gỡ.
Theo kết quả thanh tra, giai đoạn 2022 - 2023, tỉnh Khánh Hòa (cũ) triển khai 56 nhiệm vụ khoa học và công nghệ, gồm 25 đề tài đã nghiệm thu, thanh quyết toán và 31 đề tài đang thực hiện. Qua kiểm tra 5 đề tài đã hoàn thành, cơ quan thanh tra phát hiện một số đơn vị được giao tiếp nhận, ứng dụng kết quả nghiên cứu chưa thực hiện đầy đủ việc báo cáo theo quy định.
Đơn cử, đề tài “Vận dụng và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong sự nghiệp xây dựng và phát triển tỉnh Khánh Hòa” có kinh phí hơn 980 triệu đồng, được công nhận kết quả từ năm 2022, nhưng một số đơn vị tiếp nhận chưa báo cáo việc ứng dụng. Tương tự, đề tài “Điều tra, đánh giá nguyên nhân và đề xuất giải pháp ổn định cửa sông, vùng biển ven bờ tỉnh Khánh Hòa” (kinh phí khoảng 1,3 tỷ đồng) cũng chưa có đầy đủ báo cáo về kết quả ứng dụng. Trong lĩnh vực y tế, hai đề tài về ứng dụng kỹ thuật siêu âm nội mạch trong can thiệp động mạch vành và quản lý sử dụng kháng sinh hợp lý tại các bệnh viện đa khoa của tỉnh đã hoàn thành nghiên cứu, song cơ quan quản lý vẫn chưa nhận được báo cáo cụ thể về hiệu quả ứng dụng sau nghiệm thu.
Những kết quả thanh tra cho thấy, một đề tài được nghiệm thu về mặt khoa học chưa đồng nghĩa với việc kết quả nghiên cứu được đưa vào sử dụng rộng rãi. Giữa khâu hoàn thành nhiệm vụ và chuyển giao, ứng dụng vẫn còn khoảng trống trong theo dõi, đánh giá hiệu quả sau nghiệm thu.
Không chỉ Khánh Hòa, vấn đề này cũng được đặt ra ở nhiều địa phương. Tại Quảng Bình (cũ), cuộc họp Ban Chỉ đạo phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tỉnh vào tháng 3/2025 chỉ ra tình trạng một số đề tài sau nghiệm thu chưa được khai thác hiệu quả. Tại Thanh Hóa, hiệu quả ứng dụng các nhiệm vụ khoa học và công nghệ cũng từng được các đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh chất vấn.
Theo ông Vũ Quang Hùng - Trưởng ban Quản lý Khu công nghệ cao và các khu công nghiệp Đà Nẵng, năng lực nghiên cứu của các trường đại học và viện nghiên cứu đã từng bước được nâng lên, số lượng đề tài, công bố khoa học và sản phẩm nghiên cứu tăng qua từng năm.
Tuy nhiên, nhiều kết quả vẫn dừng ở công bố, nghiệm thu hoặc thử nghiệm quy mô nhỏ, chưa tiến tới ứng dụng và thương mại hóa. Nguyên nhân không chỉ nằm ở hạn chế về công nghệ mà còn do quá trình nghiên cứu chưa bám sát nhu cầu thực tiễn, thiếu sự đồng hành của doanh nghiệp, khiến khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và sản xuất vẫn còn khá lớn.
Để tri thức tạo ra giá trị
Theo các nhà khoa học, nguyên nhân khiến nhiều công trình chưa được ứng dụng không chỉ xuất hiện sau nghiệm thu mà đã bắt đầu từ quá trình hình thành và triển khai nhiệm vụ nghiên cứu.
PGS.TS Võ Văn Minh - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng, cho rằng không ít đề tài khi đề xuất ban đầu xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của xã hội và doanh nghiệp. Tuy nhiên, sau nhiều vòng xét duyệt, điều chỉnh, mục tiêu và sản phẩm đầu ra đôi khi không còn giữ được định hướng ban đầu. Bên cạnh đó, công tác quản lý hiện vẫn chủ yếu tập trung vào việc hoàn thành và nghiệm thu đề tài, trong khi giai đoạn sau nghiệm thu - thời điểm cần thúc đẩy chuyển giao và tìm kiếm đối tác ứng dụng - lại chưa được quan tâm tương xứng.
Ở góc độ khác, GS.TS Bùi Văn Ga, nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT, cho rằng điểm nghẽn lớn nằm ở sự kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp. Nhiều trường đại học có kết quả nghiên cứu nhưng thiếu đầu mối chuyên nghiệp để chuyển giao công nghệ, trong khi doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn hạn chế đầu tư cho nghiên cứu và phát triển. Tại nhiều địa phương, doanh nghiệp vẫn ưu tiên mua công nghệ sẵn có thay vì phối hợp với các cơ sở nghiên cứu để phát triển công nghệ mới, khiến quá trình thương mại hóa gặp nhiều khó khăn.
Theo ông Vũ Quang Hùng - Trưởng ban Quản lý Khu công nghệ cao và các khu công nghiệp Đà Nẵng, mối liên kết giữa Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp vẫn thiếu đồng bộ. Nhiều nhiệm vụ khoa học chưa xuất phát từ nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, trong khi doanh nghiệp cũng chưa tham gia sâu vào quá trình đặt hàng và đồng hành với các nhà khoa học ngay từ đầu. Bên cạnh đó, các cơ chế về sở hữu trí tuệ, chia sẻ lợi ích, hỗ trợ thử nghiệm và hoàn thiện công nghệ cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường.
Còn theo TS Lê Văn Hiểu - Chủ tịch Hội đồng Quản trị SEATECH, các trường đại học cần quan tâm hơn đến việc hình thành những mô hình kết nối nghiên cứu với sản xuất, phát triển doanh nghiệp khoa học - công nghệ, doanh nghiệp spin-off và các cơ chế khai thác tài sản trí tuệ từ kết quả nghiên cứu.
Để khắc phục tình trạng nhiều công trình sau nghiệm thu chưa được khai thác hiệu quả, các chuyên gia cho rằng cần tăng cường cơ chế đặt hàng nghiên cứu từ thực tiễn, thúc đẩy doanh nghiệp tham gia ngay từ giai đoạn xây dựng nhiệm vụ, đồng thời hoàn thiện các tổ chức trung gian hỗ trợ chuyển giao công nghệ. Khi khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng được rút ngắn, các công trình khoa học sẽ có thêm cơ hội phát huy giá trị, đóng góp thiết thực hơn cho phát triển kinh tế - xã hội.
Theo GS.TS Bùi Văn Ga, bên cạnh những rào cản về cơ chế, còn tồn tại một ‘rào cản mềm’ trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đó là khoảng cách về tư duy giữa nhà khoa học và doanh nghiệp. Nếu các nhà khoa học chú trọng giá trị học thuật và công bố khoa học thì doanh nghiệp lại ưu tiên hiệu quả đầu tư và khả năng sinh lời. Khi thiếu những chuyên gia làm công tác chuyển giao công nghệ để kết nối hai bên, không ít kết quả nghiên cứu vẫn khó bước ra khỏi phòng thí nghiệm.
