Đổi mới dạy học Ngữ văn: Không gian mở, cách học mới

Không còn bó hẹp trong bốn bức tường lớp học truyền thống, nhiều cơ sở giáo dục đã “mở khóa” không gian học tập, đưa văn học đến gần đời sống bằng những hình thức linh hoạt, sáng tạo.

Từ lớp học đóng đến không gian mở

Mới đây, học sinh Trường THPT Nguyễn Hữu Huân (phường Thủ Đức) hào hứng thể hiện tình yêu văn học khi tham gia thuyết trình dự án với chủ đề “Ức Trai - Tiếng vọng ngàn năm”. Dự án được triển khai suốt 3 tháng qua, góp phần giúp học sinh cảm nhận sâu sắc hơn về Nguyễn Trãi - nhà văn hóa lớn, nhà chính trị lỗi lạc của dân tộc.

Dự án được xây dựng thành ba chặng gồm: Tiếng vọng từ thiên nhiên, Tiếng vọng từ nhân nghĩa và Tiếng vọng trong đời sống. Mỗi phần mở ra một hướng tiếp cận, giúp học sinh không chỉ hiểu tác phẩm mà còn biết liên hệ tư tưởng Nguyễn Trãi với bối cảnh hôm nay.

Chia sẻ về quá trình thực hiện, cô Hồ Thị Thế (giáo viên hướng dẫn) cho biết: “Học sinh thể hiện rõ niềm đam mê trong suốt quá trình triển khai. Ngay từ đầu, các em đã chủ động đặt mục tiêu cho từng loại sản phẩm, từ đó tìm ý tưởng và thực hiện. Toàn bộ dự án đã hoàn thành 18 mô hình, 8 tranh nghệ thuật, bản đồ số và nhiều sản phẩm sáng tạo như bookmark, móc len…”.

Tại Trường THPT Nguyễn Hữu Huân, mô hình dạy học theo dự án và ngoại khóa được triển khai mạnh mẽ. Đầu năm ngoái, tổ Ngữ văn tổ chức chương trình “Một thoáng Việt Nam”, kết hợp tham quan thực tế tại Củ Chi, giúp học sinh khám phá kiến trúc ba miền, tìm hiểu lịch sử và trải nghiệm nghề truyền thống. Những hoạt động này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn nuôi dưỡng tình yêu quê hương, văn hóa dân tộc.

Mới đây, Tổ Ngữ văn Trường THPT Lê Quý Đôn (phường Xuân Hòa) tổ chức báo cáo chuyên đề “Em đi trẩy hội non sông” với sự tham gia của học sinh toàn trường. Hoạt động hướng đến tôn vinh hình tượng người phụ nữ, lan tỏa giá trị di sản văn hóa qua các hình thức trải nghiệm sáng tạo. Chương trình gồm phần sân khấu và triển lãm, với hàng trăm sản phẩm như tập san, phóng sự, poster, thư viết tay cùng các gian hàng văn hóa, trò chơi dân gian, tạo nên không gian học tập sinh động.

Theo bà Bùi Minh Tâm - Hiệu trưởng nhà trường, dự án không chỉ giúp học sinh vận dụng kiến thức theo Chương trình GDPT 2018 mà còn mở rộng không gian học tập, kết nối với bảo tàng, đời sống và cộng đồng. “Học đi đôi với hành, tri thức gắn với trải nghiệm” là giá trị cốt lõi mà dự án hướng đến. Thông qua các sản phẩm, học sinh thể hiện năng lực tự học, sáng tạo, hợp tác và quản lý công việc, đồng thời trưởng thành hơn về nhận thức, cảm xúc và trách nhiệm.

Ảnh minh họa INT.

​Tích hợp AI vào học tập

Tháng 3 vừa qua, tiết học Ngữ văn của lớp 12A14 tại Trường THPT Hùng Vương (phường Chợ Lớn) cho thấy rõ xu hướng đổi mới khi được “mở khóa” trong Không gian văn hóa Hồ Chí Minh, với sự kết hợp giữa dạy học theo trạm, năng lực số và đặc biệt là ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI).

Trong bài học “Hai tay xây dựng một sơn hà” (tác giả Hồ Chí Minh), chủ đề “Hồ Chí Minh trong mắt em” được triển khai trong bối cảnh không gian văn hóa thực tế, giúp học sinh tiếp cận tác phẩm bằng cả nhận thức lẫn cảm xúc. Từ hình ảnh Bến cảng Nhà Rồng, những giai điệu quen thuộc đến hệ thống câu hỏi mở, tiết học được dẫn dắt theo hướng đối thoại, khơi gợi suy nghĩ cá nhân và góc nhìn đa chiều về Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Điểm nhấn nổi bật của tiết học nằm ở việc tích hợp công nghệ, đặc biệt là AI. Trước giờ học, học sinh đã chủ động thiết kế các sản phẩm như video tái hiện cuộc đời và sự nghiệp của Bác bằng công cụ AI, infographic hay bài viết sáng tạo. Khi vào lớp, các sản phẩm được chia sẻ qua nền tảng Padlet, kết nối thành một “không gian học tập số” chung, nơi tri thức được hình thành, bổ sung và lan tỏa. Cùng với đó, “chiếc hộp di sản” và mô hình “cây tri thức” giúp hệ thống hóa kiến thức một cách trực quan, sinh động, tạo điều kiện để học sinh tiếp cận nội dung bài học toàn diện hơn.

Theo cô Ngô Thị Thanh Thúy, giáo viên phụ trách lớp, việc tích hợp AI không chỉ phù hợp với định hướng phát triển năng lực số trong giáo dục mà còn góp phần thay đổi vai trò của lớp học. Thay vì là nơi truyền đạt kiến thức một chiều, lớp học trở thành không gian kiểm chứng, bổ sung và phát triển những hiểu biết mà học sinh đã chuẩn bị từ trước. Điều này giúp người học chủ động hơn, đồng thời nâng cao khả năng tư duy và sáng tạo.

Bên cạnh đó, các video do học sinh thực hiện bằng công nghệ AI đã mở ra góc nhìn mới mẻ về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh. “Chiếc hộp di sản” lưu giữ tri thức về tiểu sử và dấu ấn văn học của Người, cùng hệ thống Padlet chung của lớp, đã tạo nên một môi trường học tập số hóa, nơi mỗi học sinh có thể chia sẻ sản phẩm của mình thông qua hình ảnh, infographic, bài viết hay clip ngắn. Qua đó, việc học không còn giới hạn trong sách vở mà được mở rộng sang nhiều hình thức tiếp cận đa dạng.

Ông Trần Tiến Thành, chuyên viên môn Ngữ văn, Sở GD&ĐT TPHCM, nhận định: “Thực tế cho thấy, việc tổ chức các tiết học Ngữ văn trong không gian mở không còn là cách làm riêng lẻ của vài trường mà đã trở thành xu hướng được nhiều trường THPT tại TPHCM triển khai.

Các mô hình như dạy học theo dự án, ngoại khóa, trải nghiệm thực tế hay tích hợp công nghệ, AI đang được áp dụng linh hoạt. Không gian học tập được mở rộng từ lớp học ra thư viện, bảo tàng, di tích lịch sử, không gian văn hóa, thậm chí cả môi trường số. Sự chuyển dịch này cho thấy bước tiến trong tư duy giáo dục, hướng đến lấy học sinh làm trung tâm, gắn kiến thức với đời sống, nuôi dưỡng cảm xúc và phát triển tư duy sáng tạo”.