Tóm tắt
Giữa lúc tri thức (scientia, science) bừng dậy trong giai đoạn Phục Hưng của châu Âu, năm 1532 Francois Rabelais một nhà văn, bác sĩ người Pháp đã đưa ra thông điệp “Science sans conscience n’est que ruine de l’âme.
” (Tri thức không có lương tri chỉ là sự hủy hoại tâm hồn) hàm ý rằng tri thức phải song hành với lương tri đạo đức thì con người mới không đánh mất chính minh. 600 năm sau, sau bốn cuộc cách mạng công nghiệp từ thế kỷ XVIII đến nay, khoa học và công nghệ (KHCN) tiến nhanh, đặc biệt từ đầu thế kỷ XXI, trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển vượt bậc, chi phối mọi khía cạnh cuộc sống của loài người, cả tích cực lẫn tiêu cực, càng cho thấy lời cảnh báo của Rabelais vẫn còn nguyên giá trị. Làm gì để loài người không tự “hủy hoại tâm hồn”, để AI được sử dụng vì mục đích hòa bình và phát triển bền vững trên hành tinh chúng ta đang sống? Bổ sung R (Responsibility) và M (Morality) vào giảng dạy S.T.E.M (Science, Technology, Engineering, Mathematics) là một nhiệm vụ khẩn cấp trong kỷ nguyên số hiện nay.
Ý nghĩa của thông điệp lúc ra đời
Thông điệp của Rabelais ra đời vào thời kỳ Phục hưng của châu Âu. Thuở bấy giờ Science (tiếng la tinh Scientia) là tri thức nói chung ghi nhận sự hồi sinh mạnh mẽ của văn hóa cổ đại, sự ra đời của phương tiện in ấn, và hàng loạt phát kiến khoa học mới từ quan sát thực nghiệm để tìm hiểu thế giới tự nhiên (mà Galileo Galilei là một gương mặt tiêu biểu). Con người say sưa tích lũy kiến thức và muốn thoát khỏi sự kiềm kẹp u muội của triết học kinh viện Trung cổ.
Lúc bấy giờ conscience có nghĩa là lương tri (biết phân biệt đúng, sai), là đạo đức (ý thức mình là ai, đang làm gì, và biết lường hậu quả của hành động của mình).
Âme là tâm hồn, là phần hồn của con người, nơi trú ngụ của đức tin, sự thánh thiện và đạo đức, cái cốt lõi làm nên giá trị của con người.
Thông điệp của Rabelais không chống tri thức và học hỏi. Là một người theo thuyết nhân văn (humanisme), F. Rabelais vui mừng khi “thế giới hiện nay đầy rẫy những người thông thái, những thầy học uyên bác, những thư viện đồ sộ” (trích thư ông gửi cho con đang học ở Trường Sorbonne, Paris). Tuy nhiên ông cho rằng việc tích lũy tri thức khổng lồ là rất tốt, nhưng kiến thức đó sẽ trở nên vô dụng, thậm chí nguy hiểm nếu nó biến con người thành những kẻ kiêu ngạo, vị kỷ, đánh mất đạo đức và sự thấu cảm. Mục tiêu của giáo dục không phải là tạo ra những “cái túi chứa đầy tri thức”, mà là đào tạo ra con người có tri thức, biết suy nghĩ và có trách nhiệm.
Là một người sùng đạo, bằng cụm từ “chỉ là sự hủy hoại tâm hồn”, Rabelais cảnh báo rằng trí tuệ sẽ không bước vào một tâm hồn độc ác. Là một tín đồ Công giáo theo thuyết nhân văn, ông nhắc nhở: sự uyên bác mà không có la bàn đạo đức soi đường chỉ đưa đến sự kiêu ngạo tâm linh, hủy hoại nhân tính của chính người sở hữu và gây hại cho xã hội. Theo ông tri thức phải song hành với lương tri, đạo đức.
Ý nghĩa của thông điệp trong kỷ nguyên số
Dấu ấn sâu sắc của Khoa học thời Phục hưng là con đường đã đưa Copernicus, Kepler và Galilei đến kết luận Trái Đất quay xung quanh Mặt Trời năm 1610, cuộc Cách mạng khoa học đầu tiên của loài người.
Gần 160 năm sau diễn ra cuộc Cách mạng công nghiệp (CMCN) lần thứ nhất, cơ giới hóa sản xuất (1769).Khoảng 115 năm sau là cuộc CMCN lần thứ hai, tự động hóa và sản xuất dây chuyền (1882). Gần 75 năm sau là cuộc CMCN lần thứ ba, Cách mạng Tin học và số hóa, (1956). Chưa đầy 50 năm sau là cuộc CMCN lần thứ tư, Cách mạng điều khiển các hệ thống kết nối vạn vật IoT (~ 2000). Ở đầu thế kỷ XXI trong chưa đầy 30 năm nhân loại chứng kiến sự phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo (AI): AI tạo sinh (Generative AI, 2014-2018-nay), AI tác nhân (Agentic AI, 2021-2023-nay), những thực thể có khả năng tư duy, học hỏi, tự hành động và tự cải tiến. Theo dự báo, trong tương lai không xa AI vật lý hình người (Humanoid AI),
AI tổng quát (Artificial Generalized Intelligence, AGI) và Siêu trí tuệ (Super Intelligence, SI) sẽ lần lượt hoặc cùng nhau ra đời. (Tạp chí KTSG 12.3.2026, 54-56, AI và tương lai xã hội loài người).
Tri thức của nhân loại về vất chất và về sự sống ngày nay trải dài từ Vô cùng bé đến Vô cùng lớn về không gian và về thời gian. Chỉ nói về công nghệ AI, thực tế đang diễn ra cho thấy càng thông minh, AI tác động càng rộng, cả tích cực lẫn tiêu cực, chi phối hầu như mọi mặt cuộc sống của loài người.
Lương tri, đạo đức ngày nay không chỉ giới hạn trong phạm vi cá nhân, mà là trách nhiệm xã hội (biết nói “không”, biết dừng lại trước khi quá muộn, biết chọn giữa “có thể làm” và “nên làm”), là khả năng tự vấn (tôi đang làm gì, vì ai, đâu là điểm dừng). Đó còn là ý thức tập thể, ý thức công dân, ý thức của cả xã hội biết yêu cầu sự minh bạch, biết tham gia vào những quyết định định hình tương lai của chính mình.
Trong thời đại mà AI ngày càng giống người, thì tâm hồn (âme) là cấu thành của những yếu tố làm nên sự khác biệt giữa Người và AI, cho dù AI có thông minh đến đâu cũng vậy, bởi AI không có khả năng thấu cảm, lòng vị tha, biết yêu ghét, khả năng trải nghiệm nổi đau, sự rung cảm nội tâm, ý thức về sự tồn tại hữu hạn.
Tác hại khi AI tác nhân tự hành động vượt khỏi sự kiểm soát của con người đã được cảnh báo nhiều, mà hai cuộc “xổng chuồng” tháng 7.2026 là những minh chứng khởi đầu. Nhưng sự hủy hoại tâm hồn còn vượt xa hơn khi con người bị AI chi phối đến mức mất đi năng lực ý thức về mình, tư duy bị thui chột ngay trong lúc tin rằng mình đang tiến bộ.
Thông điệp của Rabelais là lời cảnh báo không thể rõ ràng hơn: khoảng cách giữa năng lực kỹ thuật và trách nhiệm đạo đức sẽ dẫn đến nguy cơ con người tự đánh mất chính mình.
Để vượt qua “sự hủy diệt tâm hồn”, cảnh báo của Rabelais
“Con người” trong kỷ nguyên số ngày nay được định vị tùy theo vị trí của họ đối với AI, chịu tác động từ AI như thế nào, hậu quả của hành động của họ ra sao. Lương tâm, trách nhiệm của họ không giống nhau. 7 nhóm chủ thể chính được tác giả khảo sát, soi chiếu bởi triết lý của Rabelais. Đó là Các tập đoàn công nghệ số (Big Tech), Các nhà khoa học, chuyên gia tạo ra AI, Nhà nước (Quốc hội và Chính phủ), UNESCO, Liên Hợp Quốc (UN), Người dân (cộng đồng xã hội), và Thế hệ trẻ.
Kết quả được trình bày trong Bảng PHÂN TÍCH HÀNH ĐỘNG, HẬU QUẢ VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC CHỦ THỂ TRONG KỶ NGUYÊN CÔNG NGHIÊP SỐ.
Bảng có 7 dòng, mỗi dòng dành cho một chủ thể. Có 4 cột: Cột 1 là Tên của chủ thể. Cột 2 dành cho Động cơ (nếu là cá nhân) / Nhiệm vụ (nếu là cơ quan), Áp lực và Thách thức. Cột 3, cho các Hành động dẫn đến các Hậu quả tiêu cực. Cột 4 là những việc mà “Trách nhiệm xã hội (/toàn cầu) và cá nhân (/tổ chức) đòi hỏi phải thực hiện. Trong mỗi ô là những nội dung cấp bách hoặc chính yếu.
Hai bài viết đã được dẫn trong Bảng: https://daibieunhandan.vn/gop-phan-vao-khung-phap-ly-phat-trien-va-quan-tri-ai-cua-viet-nam-10433595.html ;https://vneconomy.vn/thach-thuc-kep-trong-quan-tri-tri-tue-nhan-tao.htm
BẢNG PHÂN TÍCH HÀNH ĐỘNG, HẬU QUẢ VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC CHỦ THỂ TRONG KỶ NGUYÊN CÔNG NGHIÊP SỐ
| Đối tượng | Động cơ / Nhiệm vụ, Áp lực và Thách thức | Hành động (•) và Hậu quả (*) | Trách nhiệm (xã hội / toàn cầu), và (cá nhân / tổ chức) đòi hỏi |
| Big Tech (Các tập đoàn công nghệ số) | • Động cơ: Tối đa hóa lợi nhuận, mở rộng thị phần, tăng giá trị doanh nghiệp, và thâu tóm hệ sinh thái dữ liệu và duy trì thế độc quyền công nghệ. • Áp lực: Cạnh tranh sinh tồn về tốc độ thương mại hóa; áp lực tăng trưởng từ thị trường tài chính. • Bản chất: Vận hành theo logic "lợi nhuận bỏ túi, rủi ro xã hội gánh". | • Đẩy nhanh các mô hình AI rủi ro ra thị trường khi chưa kiểm định an toàn đầy đủ. • Thu gom dữ liệu quy mô lớn và dùng vị thế tài chính để áp đặt điều khoản dịch vụ nhằm chi phối và thiết lập độc quyền. * Tràn lan tin giả tạo sinh, thao túng nhận thức và xói mòn trật tự thông tin. * Tự động hóa thay thế lao động đột ngột khiến hàng triệu người mất sinh kế mà không có cơ chế bù đắp. * Các quốc gia dần mất khả năng kiểm soát hạ tầng thông tin và dữ liệu công dân. | 1. Trách nhiệm pháp lý rõ ràng khi hệ thống gây hại; 2. Lấy nguyên tắc an toàn và đạo đức (Safety & Ethics by Design) làm điều kiện bắt buộc trước khi thương mại hóa, dừng triển khai khi chưa đủ an toàn. 3. Minh bạch hóa thuật toán, bộ dữ liệu huấn luyện và chấp nhận chịu sự kiểm toán an toàn độc lập. 4. Chia sẻ lợi ích và rủi ro công bằng, Trích lập Quỹ đền bù tác động xã hội từ doanh thu AI để tài trợ đào tạo lại lao động đứt gãy và dọn dẹp rác thông tin. |
| Các nhà khoa học, chuyên gia tạo ra AI | • Động cơ: Đam mê khám phá tri thức, giải mã trí tuệ và chinh phục giới hạn công nghệ. • Áp lực: Cạnh tranh công bố khoa học và phụ thuộc nguồn vốn tài trợ từ các Big Tech. • Võ bọc tự tạo: “Tôi chỉ tạo ra công cụ, còn việc dùng nó ra sao là do xã hội”. | Nếu: • Hành động theo "mù quáng kỹ thuật". • Thỏa hiệp học thuật, chấp nhận nới lỏng tiêu chuẩn an toàn để đổi lấy tài trợ hoặc tiến độ công bố. Sẽ: * Tạo ra các hệ thống AI mạnh nhưng thiếu sự căn chỉnh đạo đức . * Nguy cơ mất kiểm soát hệ thống. * Tha hóa đạo đức nghiên cứu. | 1. Không thể vô can hóa bản thân. 2. Tích hợp nguyên tắc căn chỉnh đạo đức (alignment) và an toàn ngay từ khâu thiết kế mô hình. 3. Chủ động cảnh báo và tạm dừng thử nghiệm khi phát hiện rủi ro vượt ngưỡng kiểm soát. 4. Tuân thủ chuẩn mực nghiên cứu, cân bằng giữa thành tựu cá nhân và sự an toàn của cộng đồng. |
| Nhà nước (Quốc hội & Chính phủ) | • Nhiệm vụ: Phát triển bền vững đất nước; hội nhập quốc tế; Gìn giữ môi trường hòa bình và Bảo vệ an ninh quốc gia; Con người là trung tâm • Áp lực: Thách thức kép về AI (nội tại và từ bên ngoài). | Đã có Chiến lược quốc gia về AI và Khung pháp lý gồm 17 văn bản. Các văn bản còn phải ban ban hành không ít. Khả năng thực thi và nguồn nhân lực về AI là những dấu hỏi. Hệ lụy khác là hiễn nhiên. | 1. Vượt qua thách thức kép. 2. Ban hành khung pháp lý và quy chuẩn đạo đức quốc gia về AI/SI linh hoạt nhưng chặt chẽ. 3. Phân định trách nhiệm pháp lý rõ ràng khi AI gây hại. 4. Thiết lập cơ chế thuế AI, bắt buộc ký quỹ rủi ro. 5. Chính sách đối với người lao động trong kỷ nguyên công nghệ số. 6. Bổ sung vào giáo dục STEM, Trách nhiệm (R) và Đạo đức (M). |
| UNESCO | • Nhiệm vụ: Cơ quan chuyên môn của LHQ trong các lĩnh vực giáo dục, khoa học, văn hóa và thông tin. • Áp lực: 195 quốc gia thành viên phân cực theo trình độ phát triển, khoảng cách giàu nghèo trong xã hội, từ đó mối quan tâm khác nhau đến giáo dục, khoa học, văn hóa và thông tin. | • Ra Khuyến nghị toàn cầu về đạo đức AI (2021). • Xem STEM là cốt lõi để đạt SDGs; Lập Mạng lưới Gắn kết Khoa học toàn cầu (GENS, 2026). • Tích cực bảo tồn di sản văn hóa nhưng lúng túng trước sự xâm lăng văn hóa từ AI và sự đa dạng của biểu đạt văn hóa trong môi trường số. • Thông tin hoạt động yếu mặc dù đó là đối tượng của AI và là mục tiêu của tư hữu hóa trong kỷ nguyên số. | 1. Hiện thực hóa Khuyến nghị 2021 thành hành động như: ban hành các chỉ số giám sát quốc gia, chế độ báo cáo định kỳ, giáo dục đạo đức khoa học. 2. Có cơ chế độc lập để đánh giá tác động tới văn hóa, giáo dục, tự do học thuật. 3. Giải quyết các lúng túng đang gặp. 4. Bổ sung Chương trình giáo dục STEM, Trách nhiệm (Responsibility) và Đạo đức (Morality) đang bị xem nhẹ trong đào tạo thế hệ trẻ mặc dù là cốt lõi để đạt các Mục tiêu phát triển bền vững (SDGs). |
| Liên Hợp Quốc (UN) | • Nhiệm vụ: Duy trì hòa bình, bảo vệ nhân quyền và thúc đẩy phát triển bền vững toàn cầu. • Áp lực: Thách thức công nghệ xuyên biên giới. Khoảng cách phát triển giữa các nước. Khó khăn: Thái độ phân cực giữa các thành viên trước các vấn đề địa chính trị toàn cầu. | • Đã thành lập Hội đồng Khoa học Độc lập Quốc tế về Trí tuệ nhân tạo (8.2025) để cung cấp các đánh giá khoa học độc lập, liên quan đến chính sách về quỹ đạo của AI. * Sự khác biệt về địa chính trị, về chiến lược phát triển AI của các nước để đất trống cho Big Tech tự do hoạt động. | Trong khi chưa có một thể chế quản trị AI toàn cầu: 1. Thành lập một cơ quan chuyên trách quốc tế để kiểm toán các siêu trung tâm dữ liệu và mô hình rủi ro cao từ AI (tương tự IAEA). 2. Nghiêm cấm tuyệt đối việc giao quyền tự trị quyết định mạng sống con người cho AI (vũ khí tự hành). 3. Khuyến cáo các quốc gia thành viên quan tâm đúng mức giảng dạy về Trách nhiệm và Đạo đức bên cạnh các môn STEM . |
| Người dân (Cộng đồng) | • Động cơ: Mơ ước cuộc sống tiện nghi, an toàn, nâng cao năng suất làm việc và bảo vệ gia đình. • Áp lực: Sức ép đào thải việc làm, sự bủa vằn của thông tin số và nhịp sống gấp gáp. • Thế yếu: là bên chịu tác động cuối cùng của AI nhưng thiếu công cụ kỹ thuật và tri thức cần thiét để tự bảo vệ. | Nếu • Đổi riêng tư lấy tiện nghi: Dễ dãi chấp nhận các điều khoản thu thập dữ liệu cá nhân của các ứng dụng số. • Giao quyền quyết định, ghi nhớ và suy nghĩ cho các thuật toán gợi ý. • Thiếu kiểm chứng thông tin, chia sẻ các tin giả tạo. Thì * Bị khai thác quyền riêng tư và bị thao túng hành vi tiêu dùng cũng như quan điểm chính trị. Trở thành nạn nhân của lừa đảo công nghệ cao. * Thường xuyên bị đe dọa mất việc làm do AI. | 1. AI ngày càng tinh vi càng phải nâng cao năng lực số, rèn luyện kỹ năng kiểm chứng và phản biện thông tin và kết quả do AI tạo ra. 2. Sử dụng công nghệ có trách nhiệm: ưu tiên chọn lựa các nền tảng minh bạch, bảo vệ quyền riêng tư và tôn trọng phẩm giá con người. 3. Giữ gìn không gian sống thực và sự kết nối: Duy trì tương tác với đời sống thực, nuôi dưỡng lòng thấu cảm và trách nhiệm đạo đức trong đời sống gia đình và đời sống cộng đồng. |
| Thế hệ trẻ | • Động cơ: Khẳng định bản thân, tìm kiếm cơ hội phát triển, kết nối và khát khao làm chủ tương lai. • Áp lực: Sinh ra trong thế giới số hóa ngày càng cao; chịu áp lực đồng lứa; đối diện nguy cơ bị thay thế việc làm ngay khi bước vào thị trường lao động. • Đặc điểm: Tiếp thu công nghệ nhanh trong khi đạo đức và bản lĩnh sống đang trong quá trình định hình. Thế hệ trẻ sẽ sống trọn đời với các bước phát triển của AI, chịu sự chi phối và tác động cả tích cực lẫn tiêu cực của AI. | Nếu • Lạm dụng, dùng AI làm hộ, tư duy thay. • Chìm trong thế giới ảo, giảm tương tác thực tế. • Bỏ qua ranh giới đạo đức, sử dụng công cụ tạo sinh để gian lận học thuật, phát tán nội dung độc hại. Sẽ * Giảm năng lực bản thân trong viết, tư duy logic độc lập và rèn luyên từ độ khó trong học thuật. * Khủng hoảng hiện sinh: Mất phương hướng về giá trị bản thân, tự ti trước khả năng của AI. * Nguy cơ đánh mất bản thân, bị nhào nặn tâm lý và nhận thức theo các xu hướng ảo trên không gian mạng. | 1. Rèn luyện tư duy độc lập làm gốc: Sử dụng AI như công cụ hỗ trợ mở rộng tri thức, nhưng giữ quyền chủ động trong tư duy và quyết định. 2. Tuân thủ chuẩn mực đạo đức trên không gian mạng; từ chối gian lận, phát tán tin giả hay dùng công cụ giả mạo gây tổn hại người khác. 3. Biết sử dụng AI thay vì lệ thuộc vào AI. 4. Bồi đắp bản lĩnh và giá trị thực: Tập trung phát triển các năng lực cốt lõi không thể thay thế: trí tuệ cảm xúc, sự thấu cảm, bản lĩnh sống thực tế và tinh thần phụng sự cộng đồng, đất nước. |
