Khi được tự do lựa chọn, bày tỏ cảm xúc và phát triển sở thích mà không bị giới tính giới hạn, các em mới có thể trưởng thành trọn vẹn.
Những lời chúc nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam (20/10) rồi sẽ qua, nhưng bài học về giới thì ở lại. Trẻ học bình đẳng giới từ cách bố mẹ ứng xử, chia sẻ việc nhà và trao cho con cơ hội được lựa chọn, bày tỏ cảm xúc, phát triển sở thích mà không bị giới tính giới hạn.
Học từ những điều không được nói thành lời
Một bé trai có thể được bố mẹ dặn phải biết “ga lăng” với bạn nữ, nhường ghế, giúp đỡ bạn gái hay không được làm bạn nữ buồn. Thế nhưng, trước khi những lời dặn ấy trở thành nguyên tắc ứng xử, trẻ đã có nhiều năm quan sát cách những người lớn gần gũi nhất với mình đối xử với nhau.
Ở nhà, ai thường nấu cơm? Ai dọn dẹp? Ai chăm con khi con ốm? Khi bố mẹ có bất đồng, ai là người thường được lắng nghe? Những quyết định quan trọng trong gia đình được bàn bạc hay thường do một người đưa ra? Những câu hỏi tưởng như chỉ liên quan đến đời sống gia đình lại có thể trở thành những bài học đầu tiên của trẻ về nam giới và phụ nữ.
Chị Hoàng Thu Hằng, một phụ huynh có con trai học lớp 6, kể rằng trước đây chị không nghĩ con để ý đến cách bố mẹ phân chia việc nhà. Cho đến một lần chị nhờ con dọn bàn ăn, cậu bé vô tư hỏi: “Sao mẹ không làm?”.
“Lúc đó tôi mới nhận ra con không cần ai nói rằng việc nhà là của phụ nữ. Cháu chỉ cần nhìn thấy mẹ làm việc đó mỗi ngày là đã hình thành một suy nghĩ nhất định”, chị Hằng chia sẻ.
Theo UNICEF Việt Nam, nhận thức về giới được hình thành từ những năm đầu đời. Khoảng 3 tuổi, trẻ bắt đầu phát triển nhận thức về bản dạng giới và đến khoảng 5 tuổi, nhận thức về sự ổn định giới trở nên rõ hơn. Cách cha mẹ giao tiếp, phân công công việc và đối xử với nhau cũng có thể góp phần hình thành những khuôn mẫu giới ở trẻ.
Điều đó có nghĩa, trẻ không chỉ học về “con trai phải thế này”, “con gái phải thế kia” từ những lời người lớn trực tiếp nói với mình. Các em còn quan sát ai được quyết định, ai chăm sóc, ai nhường nhịn và ai có tiếng nói trong gia đình.
Một nghiên cứu về sự hình thành vai trò giới ở trẻ cũng cho thấy trẻ có xu hướng học những hành vi được xem là phù hợp với giới thông qua việc quan sát cha mẹ, trong đó cách cha mẹ phân chia công việc nhà có liên hệ với cách trẻ hình dung về vai trò của nam giới và phụ nữ.
Trong nhiều gia đình, sự phân công việc nhà diễn ra tự nhiên đến mức người lớn ít khi nghĩ rằng con trẻ đang quan sát. Mẹ đi chợ, nấu cơm, rửa bát, giặt quần áo, chuẩn bị đồ cho con đi học. Bố sửa đồ điện, đưa con đi chơi, đón con cuối tuần hoặc đảm nhận những công việc được xem là “nặng”.
Sự phân công này không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với bất bình đẳng. Vấn đề nằm ở chỗ trẻ có được nhìn thấy việc chăm sóc và việc nhà là trách nhiệm chung của các thành viên hay dần mặc định đó là “việc của phụ nữ”.
Tại Việt Nam, khoảng cách này vẫn khá rõ. UNICEF dẫn nghiên cứu cho biết phụ nữ có khả năng đảm nhận trách nhiệm chăm sóc gia đình gần gấp hai lần nam giới và dành thời gian cho công việc nhà không được trả công gần gấp ba lần nam giới.
Ở trẻ em, sự khác biệt cũng xuất hiện. Theo một báo cáo của UNICEF về Việt Nam, 1,4% trẻ 5-11 tuổi và 3,9% trẻ 12-14 tuổi dành từ 21 giờ mỗi tuần trở lên cho việc nhà; tỷ lệ này cao hơn ở trẻ gái, trẻ sống ở nông thôn, trẻ dân tộc thiểu số và nhóm trẻ lớn tuổi hơn.
Theo Thạc sĩ Giáo dục mầm non Trần Tuyến, một cậu bé lớn lên trong gia đình mà mẹ thường xuyên đảm nhận phần lớn việc chăm sóc, trong khi bố gần như đứng ngoài những công việc ấy, không nhất thiết sẽ được nghe một câu nói cụ thể rằng “phụ nữ phải làm việc nhà”. Nhưng thông điệp có thể được hình thành từ chính sự lặp lại hàng ngày: phụ nữ chăm sóc gia đình, đàn ông làm những việc khác.
Một nghiên cứu sử dụng dữ liệu theo dõi các gia đình tại Nga thậm chí cho thấy sự bất bình đẳng trong phân chia việc nhà của cha mẹ có thể được duy trì sang thế hệ sau. Ảnh hưởng này được ghi nhận rõ hơn ở con trai, khi những khuôn mẫu về vai trò giới có thể được truyền qua hình mẫu mà trẻ quan sát trong gia đình thay vì chỉ qua lời dạy trực tiếp.
“Ở nhà em, bố và mẹ em thường cùng nhau nấu ăn. Cũng có hôm mẹ về muộn hoặc bị mệt, bố nấu cơm còn em phụ giúp dọn dẹp, rửa bát. Em thấy đây là điều bình thường, mọi người trong gia đình cùng nhau chia sẻ việc nhà. Thế nhưng lại có bạn trong lớp bảo con trai không cần làm việc nhà, đó là trách nhiệm của phụ nữ”, em Trần Tùng - học sinh lớp 7 chia sẻ.
Một ví dụ nhỏ cho thấy trẻ không sống trong một môi trường tách biệt khỏi vấn đề giới. Các em liên tục nghe, nhìn và so sánh những cách ứng xử khác nhau, từ gia đình đến trường học, bạn bè và mạng xã hội.
Học từ cách giao tiếp trong gia đình
Theo chuyên gia Trần Tuyến, không chỉ việc nhà, cách cha mẹ giao tiếp với nhau cũng có thể trở thành một “bài học” về giới mà trẻ thường xuyên chứng kiến. Khi bố mẹ bất đồng, bố có lắng nghe mẹ nói hết câu hay thường xuyên cắt lời? Những quyết định liên quan đến cả gia đình được bàn bạc hay mặc nhiên do một người quyết định? Khi mẹ mệt, bố có chủ động chia sẻ việc chăm sóc con hay chờ được nhờ?
Một đứa trẻ có thể không hiểu hết nội dung cuộc tranh luận của người lớn nhưng vẫn nhận ra ai thường là người được lắng nghe và ai thường phải nghe theo.
“Trước đây tôi nghĩ con còn nhỏ nên không để ý. Sau này có lần tôi thấy cháu nói với em gái: 'Việc này để mẹ quyết, ở nhà bố mẹ toàn thế'. Tôi mới giật mình vì hóa ra những chuyện mình tưởng con không quan tâm, cháu lại nhớ rất rõ”, anh Ngô Minh Đức, phụ huynh có con trai 11 tuổi kể.
Với trẻ, những hình ảnh lặp đi lặp lại có thể có sức nặng không kém lời dạy. Một người cha có thể nói với con trai rằng “phải tôn trọng phụ nữ”, nhưng nếu cậu bé thường xuyên chứng kiến mẹ bị ngắt lời, ý kiến bị xem nhẹ hoặc phải gánh phần lớn công việc chăm sóc, hai thông điệp ấy có thể cùng tồn tại trong nhận thức của trẻ. Một bên là điều người lớn nói rằng trẻ nên làm. Một bên là điều trẻ nhìn thấy người lớn thực sự làm.
Theo chuyên gia Trần Tuyến, trẻ học rất nhiều từ mô hình quan hệ mà các em quan sát được. “Cha mẹ có thể nói với con rằng phụ nữ và nam giới bình đẳng, nhưng nếu trong đời sống hàng ngày, trẻ liên tục nhìn thấy một người làm gần như toàn bộ việc chăm sóc còn người kia có quyền quyết định nhiều hơn, trẻ sẽ tiếp nhận cả hai thông điệp. Trong đó, hành vi mà trẻ quan sát thường có sức nặng rất lớn”, chuyên gia nhận định.
Điều này không có nghĩa trẻ sẽ sao chép nguyên xi hành vi của cha mẹ. Trẻ chịu tác động từ nhiều môi trường khác nhau. Nhưng gia đình vẫn là một trong những môi trường đầu tiên, gần gũi và được lặp lại thường xuyên nhất.
Khuôn mẫu giới không chỉ được truyền qua việc nhà mà còn xuất hiện trong những câu nói tưởng như vô hại. “Con trai thì không được khóc”; “Con trai phải nhường con gái”; “Việc này để mẹ làm, con trai làm gì mấy việc này”; “Con trai lớn rồi phải biết bảo vệ phụ nữ.” Hay khi một bé gái phản ứng mạnh, người lớn có thể nhận xét “con gái gì mà dữ thế”, trong khi một bé trai có hành vi tương tự lại được gọi là “mạnh mẽ”, “cá tính”.
UNICEF Việt Nam cảnh báo những cách diễn đạt gắn tính cách, cảm xúc hoặc hành vi của trẻ với giới có thể củng cố khuôn mẫu giới ngay trong gia đình. Với bé trai, vấn đề không chỉ nằm ở việc các em có biết “lịch sự với phụ nữ” hay không. Nếu hình ảnh về nam tính được xây dựng quá mạnh quanh sự cứng rắn, quyền quyết định hoặc khả năng “bảo vệ” người khác, trẻ có thể hiểu chưa đầy đủ về sự tôn trọng.
Tôn trọng không chỉ là nhường ghế, xách đồ hay tặng hoa cho bạn nữ. Đó còn là thừa nhận bạn nữ có ý kiến riêng, có quyền lựa chọn và có những giới hạn cần được tôn trọng. Đây cũng là điểm mà những bài học về giới trong gia đình có thể trở nên phức tạp. Một cậu bé có thể được dạy rằng phải “bảo vệ phụ nữ”, nhưng chưa chắc đã được hình thành đầy đủ nhận thức rằng phụ nữ cũng là những người có quyền quyết định đối với chính mình.
Vai trò của cha mẹ trong “bài học” của con
Theo chuyên gia Trần Tuyến, đối với con trai, hình ảnh người cha có thể đặc biệt có ý nghĩa bởi đây là một trong những hình mẫu nam giới gần gũi nhất mà trẻ quan sát từ nhỏ.
Một người bố chủ động nấu bữa tối khi mẹ bận, tự chuẩn bị đồ cho con, đưa con đi khám, dọn bàn ăn hay chia sẻ những công việc chăm sóc gia đình không chỉ đang làm một phần việc nhà. Trong mắt trẻ, những hành động ấy đồng thời cho thấy một người đàn ông có thể chăm sóc, lắng nghe và chịu trách nhiệm với đời sống chung như thế nào.
Một nghiên cứu trên 326 trẻ từ 7-13 tuổi cho thấy, khi người cha thể hiện sự phân chia công việc gia đình bình đẳng hơn, con cái có xu hướng hình thành định hướng nghề nghiệp ít khuôn mẫu hơn. Những nghiên cứu này không có nghĩa cứ nhìn thấy bố làm việc nhà thì một đứa trẻ chắc chắn sẽ trở thành người có quan niệm bình đẳng. Tuy nhiên, chúng gợi mở một điều: trẻ không chỉ nghe cha mẹ nói về vai trò giới, mà còn quan sát cha mẹ thực hiện vai trò ấy mỗi ngày.
Một cậu bé có thể nhìn thấy bố hỏi mẹ: “Em nghĩ thế nào?” trước khi quyết định một việc chung. Cũng có thể nhìn thấy bố chủ động chăm con khi mẹ mệt. Những hành động rất nhỏ ấy tạo nên một hình ảnh khác về vai trò của người đàn ông trong gia đình.
Ngược lại, nếu quyền quyết định, quyền được lên tiếng và trách nhiệm chăm sóc luôn được phân chia theo một khuôn mẫu cố định, trẻ cũng có thể tiếp nhận khuôn mẫu ấy như điều hiển nhiên.
Tuy nhiên, chuyên gia cũng cảnh báo không nên mặc định “dán nhãn” rằng một bé trai lớn lên trong gia đình truyền thống sẽ trở thành người thiếu tôn trọng phụ nữ, cũng không thể cho rằng chỉ cần bố mẹ phân chia việc nhà bình đẳng thì mọi vấn đề về định kiến giới sẽ biến mất. Trẻ còn chịu ảnh hưởng từ bạn bè, nhà trường, truyền thông, mạng xã hội và văn hóa xung quanh. Chính vì vậy, vấn đề không nằm ở việc tìm một nguyên nhân duy nhất khiến trẻ hình thành định kiến giới, mà là nhận diện những khuôn mẫu đang được lặp lại quanh trẻ.
