Chiến dịch 500 ngày đêm: Ba mảnh dữ liệu cho một cái tên

Trong cuộc chạy đua với thời gian, mỗi mẫu được thu thập hôm nay là thêm một cơ hội để những người đã chờ đợi hàng chục năm có ngày đón người thân trở về.

Một mẫu gửi theo hơn nửa thế kỷ chờ đợi

Trong danh sách thu mẫu ADN thân nhân liệt sĩ tại Điện Biên, bà Nguyễn Thị Mai, sinh năm 1957, trú tại phường Mường Thanh, đứng ở số thứ tự 200. Đằng sau dòng dữ liệu ngắn ấy là cuộc chờ đợi hơn nửa thế kỷ. Bà Mai là em gái liệt sĩ Nguyễn Đình Phi.

Nguyễn Đình Phi nhập ngũ năm 1969, khi vừa tròn 18 tuổi. Gia đình khó khăn, các em còn nhỏ, anh làm đủ việc phụ cha mẹ: chăn trâu, trồng rau, tráng bánh, làm bún. Anh âm thầm viết đơn tình nguyện nhập ngũ mà người nhà không hay biết. Sau khoảng một tuần huấn luyện, đơn vị hành quân qua gần nhà. Nguyễn Đình Phi chỉ kịp ghé vào chừng 15 phút: “Con đang hành quân nên tranh thủ rẽ vào nhà một lát”. Đó là lần cuối gia đình nhìn thấy anh.

Trước khi hy sinh, anh từng dặn người đồng đội Phạm Văn Thước, quê Quỳnh Phụ, Thái Bình: “Nếu tao mất trước thì mày nhớ viết thư báo tin về cho gia đình”. Năm 1972, lời nhắn ấy trở về trong một lá thư. Ông Thước báo Nguyễn Đình Phi hy sinh khoảng 6 giờ sáng ngày 30/12/1972 tại Cánh đồng Chum, Lào, khi thuộc Sư đoàn 316. Anh bị thương, được đưa về trạm cấp cứu nhưng không qua khỏi.

Lá thư sau đó thất lạc, mang theo đầu mối hiếm hoi về nơi người lính trẻ được an táng. Mẹ anh, cụ Đỗ Thị Sửu, sinh năm 1920, sống đến 101 tuổi và mất năm 2021. Suốt cuộc đời, cụ vẫn không một lần được đứng trước phần mộ con trai.

Sự chờ đợi nay chuyển sang những người em. Mỗi ngày rằm, mùng 1, bà Mai đứng trước bàn thờ, thầm cầu mong anh sớm đoàn tụ với gia đình. Khi nhớ anh, bà lại mang di ảnh ra lau, ngắm thật lâu rồi khóc. Gia đình lên Điện Biên khai hoang từ năm 1978. Nếu tìm được phần mộ, bà mong đưa anh về gần người thân để con cháu hương khói.

Ngày 25/7/2026, bà Mai được lấy mẫu ADN. Trong ống mẫu nhỏ là hy vọng của một người mẹ đã khuất và bốn người em đã chờ hơn nửa thế kỷ. Nhưng mẫu số 200 mới chỉ mở đầu hành trình đối sánh. Để mã số ấy trở lại thành tên Nguyễn Đình Phi, nó phải gặp đúng mẫu hài cốt và đúng hồ sơ.

Khi hy vọng dừng trước một bộ hồ sơ

Gia đình liệt sĩ Lê Khắc Tuấn cũng muốn gửi mẫu ADN vào cuộc tìm kiếm, nhưng đến nay vẫn chưa thể bắt đầu.

Theo thông tin Sở Nội vụ tỉnh Điện Biên cung cấp, liệt sĩ Lê Khắc Tuấn quê xã Bình Thanh, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình cũ; nhập ngũ tháng 6/1952, thuộc đơn vị C122, D12, E55; hy sinh tháng 6/1954. Tên ông được ghi trên bảng vàng tại Nghĩa trang Liệt sĩ A1.

Gia đình từng nhận giấy báo tử và Bằng Tổ quốc ghi công, nhưng giấy tờ thất lạc khi chuyển nhà. Từ linh cảm riêng, nhiều năm qua, người thân chăm sóc một phần mộ chưa xác định danh tính tại Nghĩa trang Liệt sĩ A1 và tin đó là nơi ông yên nghỉ. Chưa có căn cứ khoa học xác nhận, gia đình càng mong được đối chiếu ADN.

Bà Lê Thị Thúy Lan, 79 tuổi, con gái thứ hai của liệt sĩ và là người thờ cúng ông, cho biết gia đình đã gửi đơn xin cấp lại Bằng Tổ quốc ghi công vào các năm 2019 và 2024. Tuy nhiên, cơ quan chuyên môn của tỉnh Thái Bình không tìm thấy hồ sơ.

Sau buổi làm việc ngày 20/11/2025 giữa gia đình với UBND xã Bình Thanh và các cơ quan chức năng tỉnh Thái Bình, đến nay gia đình vẫn chưa nhận được thông tin phản hồi và tiếp tục chờ đợi. Theo người thân, ngày 23/1/2026, UBND tỉnh Hưng Yên đã gửi văn bản xin ý kiến Bộ Nội vụ.

Chị Trần Thị Tuyến, con gái bà Lan, cho biết gia đình đã chủ động đề nghị lấy mẫu ADN nhưng được trả lời chưa thể thực hiện do chưa có Bằng Tổ quốc ghi công. Trong khi đó, người được gia đình cho là phù hợp để lấy mẫu chỉ còn cụ Nguyễn Ngọc Lâm, con của chị gái liệt sĩ, đã ngoài 80 tuổi và sức khỏe yếu.

Hồ sơ có thể tiếp tục được tìm, công văn có thể tiếp tục được chuyển. Nhưng tuổi của người có thể cung cấp mẫu thì không chờ. Với gia đình liệt sĩ Lê Khắc Tuấn, hy vọng đang dừng lại trước một bộ hồ sơ thất lạc qua nhiều thập kỷ.

Có người muốn cho mẫu nhưng không thể

Gia đình liệt sĩ Trần Công Lợi, ở Chí Linh, tỉnh Hải Dương cũ, lại gặp một trở ngại khác: được mời lấy mẫu nhưng không còn người thân phù hợp theo yêu cầu chuyên môn.

Liệt sĩ Trần Công Lợi sinh năm 1927, hy sinh năm 1954. Gia đình chỉ biết trong giai đoạn 1952 - 1953, ông bị địch bắt, tù đày tại Hải Phòng; người thân vẫn có lúc đến thăm, tiếp tế. Sau đó, ông bị đưa đi đâu, không ai rõ.

Nhiều năm sau, một người tự giới thiệu là bạn tù chính trị tìm đến, kể rằng từng bị giam cùng ông Lợi. Theo lời người này, có thời điểm hai người ở Điện Biên. Một ngày rằm, buổi sáng điểm danh vẫn thấy ông Lợi, nhưng đến chiều, địch dẫn giải ông đi đâu thì không ai biết. Gia đình từng nhờ người ở Điện Biên tìm kiếm, song những mảnh ký ức ấy không đủ để xác định nơi ông hy sinh hay được an táng.

Cụ Đặng Thị Gạch, vợ liệt sĩ, sinh năm 1925, hiện thường trú tại Hải Phòng, nay đã 101 tuổi. Người con gái duy nhất, bà Trần Thị Gánh, sinh năm 1950, mới khoảng 3 tuổi khi cha mất dấu. Hơn bảy thập kỷ trôi qua, người vợ vẫn chờ, người con vẫn chưa biết cha mình nằm ở đâu.

Một gia đình còn người có thể cho mẫu nhưng vướng hồ sơ; một gia đình còn nguyên mong mỏi nhưng không còn người thân phù hợp về quan hệ huyết thống. Công nghệ có thể tiến rất xa, nhưng thời gian vẫn âm thầm thu hẹp cơ hội của các gia đình.

Để một mẫu không thể mất dấu

Từ phần mộ đến phòng giám định là một hành trình được quản lý bằng mã số và hồ sơ. Đại tá Dương Quốc Long - Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Điện Biên, cho biết mỗi mẫu hài cốt phải gắn với kế hoạch của Ban Chỉ đạo, sơ đồ nghĩa trang, số mộ, số lô, ngày và địa điểm khai quật. Mẫu được đặt trong hộp chuyên dụng, ghi đầy đủ thông tin và bàn giao theo biểu mẫu B1, B2 cho Viện Pháp y Quân đội.

Chuỗi thông tin này bảo đảm mẫu không bị tách khỏi phần mộ, đồng thời giúp cơ quan chuyên môn truy nguyên chính xác nguồn gốc.

Trong thời gian chờ phân tích, địa phương tiếp tục trao đổi với Viện Pháp y Quân đội. Theo Đại tá Dương Quốc Long, lực lượng còn đặt ống chuyên dụng tại từng phần mộ để sau này hoàn trả phần mẫu đúng vị trí, đúng quy định.

Qua ba nghĩa trang, anh Hà Mạnh Thường, cán bộ Trạm Y tế phường Mường Thanh, càng thấm thía những mất mát đã nằm lại ở Điện Biên. “Tự bản thân mình cảm thấy phải đem hết kinh nghiệm và tâm sức để lấy được thật nhiều mẫu, góp phần tìm lại danh tính cho các cụ”, anh chia sẻ.

Nhưng lấy được mẫu hài cốt mới chỉ tạo ra dữ liệu di truyền. Để dữ liệu ấy gọi đúng tên một người, hồ sơ phải tiếp tục dẫn đường.

Ông Trần Đức Huy - Phó Giám đốc Trung tâm Việc làm - Người có công, Sở Nội vụ tỉnh Điện Biên, cho biết hồ sơ quản lý mộ giúp xác nhận nguồn gốc mẫu, đối chiếu với hồ sơ liệt sĩ và khoanh vùng những trường hợp có khả năng phù hợp. Khi kết quả ADN tương thích với một gia đình, cơ quan chuyên môn vẫn phải kiểm tra sự thống nhất về đơn vị, thời gian, khu vực hy sinh, nơi quy tập ban đầu và lịch sử di chuyển hài cốt.

Chỉ khi dữ liệu khoa học và thông tin lịch sử cùng hướng tới một kết luận, danh tính mới được công nhận; hồ sơ, cơ sở dữ liệu và bia mộ mới được cập nhật.

Cuộc chạy đua không thể chậm

Ba gia đình đứng ở ba vị trí khác nhau: bà Nguyễn Thị Mai đã lấy mẫu và chờ đối sánh; gia đình liệt sĩ Lê Khắc Tuấn còn người được cho là phù hợp nhưng vướng hồ sơ; gia đình liệt sĩ Trần Công Lợi không còn thân nhân đáp ứng yêu cầu.

Bởi vậy, việc thu thập mẫu thân nhân và hoàn thiện hồ sơ không thể chậm hơn tuổi tác của những người còn sống.

Bà Mai không biết mẫu của mình sẽ phải chờ bao lâu mới gặp dữ liệu phù hợp. Điều bà vẫn làm là lau tấm di ảnh, thắp hương vào ngày rằm, mùng 1 và nhắc anh trai rằng gia đình chưa một ngày quên anh.

Ở Mường Thanh, người em gái vẫn chờ người anh rời nhà từ tuổi mười tám. Người con gái 79 tuổi của liệt sĩ Lê Khắc Tuấn chờ bộ hồ sơ được tìm lại. Tại Hải Phòng, cụ Đặng Thị Gạch, 101 tuổi, vẫn chờ tin chồng.

Khi mẫu hài cốt, mẫu thân nhân và hồ sơ cuối cùng gặp nhau, một mã số mới có thể trở lại thành tên của một người con, người anh, người cha. Khi ấy, cuộc chờ đợi kéo dài qua nhiều thế hệ mới có thể khép lại bằng ngày đoàn tụ.