Chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em: Nhận diện sớm để hỗ trợ đúng và đủ

Nhận diện sớm để không bỏ lỡ “thời điểm vàng”

Sức khỏe tâm thần trẻ em đang trở thành vấn đề cần được quan tâm đúng mức khi nhiều em phải đối mặt với lo âu, trầm cảm, rối loạn hành vi, tăng động giảm chú ý và các rối loạn phát triển thần kinh. Các chuyên gia cho rằng, nhận diện sớm, can thiệp kịp thời và phối hợp giữa gia đình, nhà trường, y tế, tâm lý học và các dịch vụ xã hội là yếu tố quan trọng giúp trẻ phát triển toàn diện.

Theo ước tính, 14,9% dân số Việt Nam, tương đương khoảng 15 triệu người, mắc ít nhất một trong 10 rối loạn tâm thần phổ biến, GS.TS.BS Đặng Vạn Phước – nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh – cho hay, những vấn đề thường gặp gồm rối loạn cảm xúc, lo âu, trầm cảm, tăng động giảm chú ý và rối loạn hành vi. Các biểu hiện có thể xuất hiện trong quan hệ với bạn bè, cách ứng xử, khả năng tập trung, cảm xúc và hành vi hằng ngày.

Theo GS.TS.BS Đặng Vạn Phước, sức khỏe tâm thần ở trẻ không chỉ được hiểu là sự vắng mặt của bệnh lý. Đây còn là khả năng trẻ nhận diện, điều chỉnh cảm xúc, duy trì các mối quan hệ, học tập, thích ứng với những thay đổi và phát triển phù hợp với lứa tuổi. Vì vậy, những thay đổi kéo dài về cảm xúc, hành vi, học tập, giao tiếp hoặc sinh hoạt cần được người lớn quan sát và quan tâm đúng mức.

Nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh cho rằng, nhiều giải pháp đã được triển khai nhằm chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em, từ khung chính sách, pháp lý đến các chương trình hỗ trợ tại trường học, cơ sở y tế và cộng đồng. “Các giải pháp đều khẳng định tầm quan trọng của phòng ngừa, phát hiện sớm và can thiệp đa ngành trong chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em Việt Nam hiện nay”- GS.TS.BS. Đặng Vạn Phước nói.

Không thể chăm sóc trẻ bằng một ngành riêng lẻ

Nhấn mạnh vai trò kết nối giữa các lĩnh vực trong chăm sóc sức khỏe con người, hướng tới sự phát triển toàn diện cả về thể chất và tinh thần, TS Lê Minh Công – Giám đốc Chương trình Nghiên cứu và Hỗ trợ Sức khỏe tinh thần (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn) – chia sẻ, mục tiêu không chỉ là can thiệp cho trẻ khi vấn đề đã xuất hiện, mà quan trọng hơn là giúp các em hình thành năng lực sống, phát triển bền vững trong suốt cuộc đời. Sức khỏe tâm thần vì thế không thể tách rời môi trường gia đình, nhà trường và xã hội.

Thực tế cho thấy, rối loạn phát triển thần kinh đang trở thành thách thức sức khỏe cộng đồng trên toàn cầu. Tại Việt Nam, TS Lê Minh Công nhìn nhận, lĩnh vực đánh giá và can thiệp trẻ rối loạn phát triển thần kinh đã có những chuyển biến tích cực nhưng vẫn còn nhiều khó khăn.

Đó là sự thiếu hụt mô hình hợp tác đa ngành, nhân lực được đào tạo chuyên sâu về hoạt động trị liệu và phục hồi chức năng tâm lý, công cụ đánh giá chuẩn hóa, cùng với những hạn chế trong nhận thức cộng đồng.

Đáng chú ý, nhiều phụ huynh đã chủ động đưa con đi khám sớm hơn, khoảng 18 - 24 tháng tuổi, thay vì 5 - 7 tuổi như trước. Tuy nhiên, TS Lê Minh Công cho rằng, sự phối hợp giữa gia đình và cơ sở chuyên môn chưa thực sự hiệu quả, trong khi năng lực của các đơn vị cung cấp dịch vụ can thiệp còn chưa đồng đều.

Nhấn mạnh, mỗi trẻ là một cá thể với đặc điểm, nhu cầu, tiềm năng và con đường phát triển riêng, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hằng – Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Học viện Quản lý giáo dục – nhận thấy, với trẻ có nhu cầu đặc biệt, sự phát triển chịu tác động đồng thời của sức khỏe, tâm lý, giáo dục, gia đình, môi trường xã hội và khả năng tiếp cận dịch vụ hỗ trợ.

Do đó, một khó khăn của trẻ hiếm khi chỉ thuộc về y tế, tâm lý học, giáo dục đặc biệt hay gia đình. Điều này đòi hỏi chuyển từ cách tiếp cận đơn ngành sang liên ngành; từ những dịch vụ riêng lẻ sang một hệ thống hỗ trợ có phối hợp.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hằng, tiếp cận liên ngành không đơn giản là nhiều chuyên gia cùng tham gia. Các bên cần cùng nhận diện nhu cầu, xác định mục tiêu, phân định vai trò, chia sẻ thông tin cần thiết và theo dõi sự tiến bộ của trẻ trong một kế hoạch thống nhất. Trong đó, trẻ em và gia đình phải là trung tâm.