Theo nhóm nghiên cứu tại Anh và Thụy Điển, cơ quan này có tên gọi “composite ancestral median eye”, xuất hiện ở loài tổ tiên không xương sống cách đây khoảng 500 triệu năm.
Khi những sinh vật này sống chui rúc dưới lòng đất, chúng mất đi khả năng sử dụng đôi mắt bình thường và phải dựa vào cơ quan trung tâm này để cảm nhận ánh sáng.
Cơ quan đó chính là tuyến tùng, vốn đã được các thầy thuốc Hy Lạp cổ đại mô tả. Trước đây, tuyến tùng được cho là tiến hóa độc lập với đôi mắt, nhưng nghiên cứu mới chỉ ra nó có liên hệ trực tiếp với cách tổ tiên loài người sử dụng mắt.
Ngày nay, phần còn lại của “con mắt thứ 3” vẫn tồn tại trong hộp sọ người. Dù không còn khả năng nhìn ánh sáng, nó vẫn tiếp nhận thông tin về sáng - tối từ đôi mắt và điều chỉnh giấc ngủ bằng cách sản sinh hormone melatonin.
Hormone này giúp cơ thể nhận biết ban đêm, thúc đẩy cảm giác buồn ngủ và điều hòa nhịp sinh học 24 giờ. Ngoài ra, nó còn ảnh hưởng đến hệ sinh sản, miễn dịch, tâm trạng và khả năng kiểm soát nhiệt độ cơ thể.
Nghiên cứu do Giáo sư Thomas Baden, nhà thần kinh học tại Đại học Sussex (Anh), dẫn đầu. Ông cho biết tổ tiên loài người từng có cả đôi mắt 2 bên và một cấu trúc cảm nhận ánh sáng ở giữa đầu.
Khi một số loài bắt đầu sống chui rúc và lọc thức ăn, chúng mất đi đôi mắt hai bên và phụ thuộc vào cấu trúc trung tâm này để định hướng và phân biệt ngày đêm. Về sau, một phần của “con mắt thứ 3” tiến hóa thành võng mạc - bộ phận quan trọng trong mắt người hiện nay.
Nhóm nghiên cứu không tiến hành thí nghiệm mới mà tổng hợp dữ liệu di truyền từ nhiều loài như cá trong đó có cá mút đá để chứng minh tuyến tùng và võng mạc đều bắt nguồn từ cùng một cấu trúc cổ xưa, thay vì tiến hóa riêng rẽ.
Một số loài vẫn còn “con mắt thứ 3” hữu hình, điển hình là “tuatara” ở New Zealand. Cơ quan này có cả thấu kính và võng mạc, giúp loài bò sát này cảm nhận ánh sáng từ bầu trời để điều chỉnh nhịp sinh học và hành vi hàng ngày như phơi nắng hay ẩn mình.
Ngoài giá trị khoa học, “con mắt thứ 3” từ lâu cũng gắn liền với niềm tin tâm linh. Trong văn hóa Hindu và yoga, nó được xem là Ajna chakra - trung tâm năng lượng mang lại trực giác, khả năng nhìn thấu và nhận thức tâm linh.
Các văn bản cổ mô tả việc khai mở chakra này có thể đem lại năng lực thần giao cách cảm và thấu thị.
