Bản hương ước xanh nơi biên thùy

Không chỉ là một nghi thức tâm linh cầu mong bình an, lễ cúng từ bao đời nay đã trở thành một “luật bất thành văn”, sợi dây gắn kết thiêng liêng giúp cộng đồng cùng nhau bảo vệ màu xanh của đại ngàn như chính hơi thở của mình.

Ngày hội thiêng của bản

Với người Hà Nhì ở xã biên giới Thu Lũm, tỉnh Lai Châu, rừng không chỉ là không gian sinh tồn, mà còn là nơi trú ngụ của thần linh. Trong tâm thức họ, mỗi cánh rừng đều có “thần rừng” cai quản, che chở cho bản làng, mùa màng tươi tốt và con người mạnh khỏe. Nếu rừng bị xúc phạm, thần linh nổi giận, tai ương sẽ ập đến: Dịch bệnh, mất mùa, thú dữ quấy phá.

Bởi thế, mỗi năm, khi mùa Xuân vừa “chạm ngõ”, các bản Hà Nhì ở Thu Lũm lại tổ chức lễ cúng rừng. Thời điểm thường vào ngày Dần đầu tiên của năm mới, khi bà con đã chuẩn bị xong việc nương rẫy đầu năm. Đây là dịp cả cộng đồng cùng hướng về rừng thiêng, cầu xin bình an và nhắc nhau giữ gìn luật tục.

Từ trung tâm xã Thu Lũm, con đường ngoằn ngoèo dẫn vào bản Lò Ma uốn lượn qua những triền đồi phủ kín màu xanh. Xa xa là đường biên giới Việt - Trung, cột mốc sừng sững giữa mây ngàn. Ở mỗi bản Hà Nhì đều có một khu rừng thiêng riêng, thường nằm ở vị trí cao ráo, đầu nguồn nước.

Rừng thiêng không rộng lớn, nhưng cây cối cổ thụ vươn tán um tùm, nhiều cây vài người ôm không xuể. Điều đặc biệt là dù cuộc sống còn nhiều khó khăn, người Hà Nhì tuyệt đối không chặt phá, không săn bắn trong khu rừng này. Ngay cả việc hái một cành củi khô cũng bị coi là xâm phạm điều cấm kỵ nếu chưa được phép của cộng đồng.

“Người Hà Nhì tin rằng trong mỗi khu rừng đều có thần rừng. Thần bảo vệ bản làng, cho mưa thuận gió hòa, cho cây lúa tốt tươi. Vì thế, mỗi năm bản đều làm lễ cúng rừng để tạ ơn và cầu xin thần tiếp tục che chở”, anh Lù Ha Tư, Trưởng bản Lò Ma, chia sẻ.

Trước lễ vài ngày, già làng và trưởng bản họp dân để chọn ngày đẹp. Người được giao chủ trì nghi lễ thường là thầy cúng, người am hiểu phong tục, thuộc lòng bài khấn bằng tiếng Hà Nhì.

“Thầy cúng phải là người có gia đình luôn hòa thuận, mọi người đều khỏe mạnh, làm ăn kinh tế khấm khá và được bà con dân bản tin tưởng”, ông Lý Lỳ Che, người dân bản Lò Ma, chia sẻ.

Theo ông Che, lễ vật trong lễ Gạ Ma Thú tuy không cầu kỳ nhưng phải đủ đầy: Một con lợn đen, xôi nếp, rượu ngô, hương, giấy bản. Tất cả do các hộ gia đình đóng góp. Điều đáng chú ý là không ai đứng ngoài. Dù nghèo hay khá giả, mỗi nhà đều có trách nhiệm chung tay, bởi rừng bảo vệ tất cả mọi người.

Điều đặc biệt là nhà nào trong bản cũng nhuộm trứng đỏ, đựng vào những chiếc túi lưới kết bằng vải nhuộm nhiều màu rồi chia cho mọi người kèm theo những lời chúc bình an và khỏe mạnh.

Dẫn chúng tôi lên khu rừng thiêng bên phía đầu bản, trưởng bản Lù Ha Tư vừa đi vừa kể: Năm nay, cả bản góp nhau mổ con lợn to để làm lễ cúng rừng. Sau khi làm lễ xong, một phần thịt sẽ được chia cho từng hộ để về nhà làm lễ cúng tổ tiên. Phần còn lại sẽ được nấu và bày mâm cỗ ngay tại rừng để đàn ông, con trai trong bản ăn uống tại rừng thiêng.

Tại một khoảnh đất bằng phẳng dưới tán cổ thụ, thầy cúng bày lễ. Con lợn được hiến sinh, lấy tiết hòa với rượu, bôi lên thân cây lớn nhất - biểu tượng của thần rừng. Bài khấn vang lên trầm bổng, gọi mời thần linh về chứng giám: “Cầu cho mưa thuận gió hòa, cho lúa trên nương trĩu hạt, cho trẻ con khỏe mạnh, cho bản làng yên vui và xin thần rừng tiếp tục che chở…”.

Sau phần nghi lễ chính, mọi người cùng nhau nấu nướng, ăn uống ngay tại rừng thiêng. Thịt lợn, thịt gà được chia đều cho các hộ gia đình, mang ý nghĩa lộc của thần. Nhưng có một điều đặc biệt: Trong suốt ba ngày sau lễ, cả bản kiêng vào rừng khai thác, kiêng làm những việc lớn. Đó là khoảng thời gian để thần linh “nghỉ ngơi” và để con người tự nhắc mình giữ gìn sự tôn kính với rừng.

Niềm tin giữ rừng và sợi dây gắn kết cộng đồng

Điều làm nên nét độc đáo của lễ cúng rừng ở Thu Lũm không chỉ là nghi thức tâm linh, mà còn là hệ thống luật tục chặt chẽ. Ai tự ý chặt cây trong rừng thiêng sẽ bị phạt rất nặng: Phải nộp lợn, rượu để cúng tạ, thậm chí bị cộng đồng phê bình trước dân bản. Với người Hà Nhì, bị cộng đồng chê trách là hình phạt lớn hơn cả tiền bạc.

Theo ông Lê Thanh Tâm, Chủ tịch UBND xã Thu Lũm, người Hà Nhì chiếm phần lớn dân số trong xã, vì vậy, các phong tục truyền thống, đặc biệt là lễ cúng rừng, có vai trò rất quan trọng trong đời sống cộng đồng.

“Đối với người Hà Nhì, rừng gắn liền với đời sống văn hóa và tín ngưỡng. Lễ Gạ Ma Thú vừa là nét đẹp truyền thống, vừa góp phần nâng cao ý thức bảo vệ rừng trong cộng đồng”, ông Tâm nói.

Những năm gần đây, chính quyền xã Thu Lũm phối hợp với các bản tuyên truyền người dân duy trì phong tục tốt đẹp này, đồng thời gắn với công tác quản lý, bảo vệ rừng.

Xã khuyến khích các bản giữ nguyên nghi lễ truyền thống, đồng thời lồng ghép nội dung bảo vệ rừng, bảo vệ nguồn nước trong các buổi họp bản. Nhiều năm qua, các khu rừng thiêng của người Hà Nhì hầu như không xảy ra tình trạng xâm hại. “Chính phong tục truyền thống đã góp phần quan trọng vào công tác bảo vệ rừng ở vùng biên”, Chủ tịch UBND xã Thu Lũm nói.

Không chỉ có ý nghĩa trong bảo vệ rừng, lễ Gạ Ma Thú còn là dịp gắn kết cộng đồng. Sau phần lễ là phần hội giản dị: Mọi người quây quần ăn uống, trò chuyện, chia sẻ kinh nghiệm làm nương, kể chuyện năm cũ. Những khúc hát dân gian vang lên, điệu múa truyền thống được tái hiện bên bếp lửa.

Thanh niên trong bản qua đó hiểu hơn về nguồn cội. Trẻ nhỏ được nghe kể về thần rừng, về những điều cấm kỵ, về trách nhiệm giữ rừng cho thế hệ sau. Trong bối cảnh nhiều giá trị truyền thống bị mai một, lễ cúng rừng trở thành “lớp học” văn hóa sống động nhất.

Cuộc sống nơi biên giới Thu Lũm hôm nay đang từng bước đổi thay. Đường bê tông đã về đến nhiều bản, điện lưới quốc gia thắp sáng mái nhà trình tường. Trẻ em được đến trường đầy đủ hơn. Sự giao thoa văn hóa ngày càng rõ nét. Thế nhưng, giữa những đổi thay ấy, lễ Gạ Ma Thú vẫn được duy trì đều đặn.

Chính quyền địa phương xem đây là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo tồn. Các hoạt động tuyên truyền bảo vệ rừng cũng được lồng ghép với phong tục truyền thống, tạo nên sự đồng thuận cao trong cộng đồng.

Theo trưởng bản Lù Ha Tư, lễ Gạ Ma Thú, vượt lên trên ý nghĩa của một nghi thức cầu may, đó còn là cam kết thiêng liêng giữa con người với tự nhiên, là bản “hương ước” bảo vệ rừng được truyền qua nhiều đời.