Không chỉ thu mua, mà là “gom hàng”
Trên các nhóm chợ online, Hà Phủ – một tài khoản Facebook hoạt động công khai (người này cho biết sinh sống tại Sơn La) với vai trò thu mua và trung chuyển. Qua các cuộc trao đổi, Hà Phủ không chỉ hỏi mua lợn ốm mà còn thể hiện rõ khả năng “gom hàng” từ nhiều địa phương khác nhau.
Khi được hỏi về tình trạng lợn có dấu hiệu đỏ da, bỏ ăn, thậm chí đã có con chết trong đàn, Hà Phủ không tỏ ra e dè. Việc lợn “ủ bệnh”, “ốm nhẹ” được coi là bình thường, thậm chí là điều kiện để mua với giá rẻ. Điểm mấu chốt mà người này đặt ra là lợn phải còn sống tại thời điểm giao dịch.
Theo Hà Phủ, chỉ cần đàn lợn chưa “chết sạch”, việc thu mua vẫn có thể thực hiện. Những con còn đứng được sẽ được đưa đi, còn lợn chết hoặc quá yếu sẽ xử lý riêng. Cách nói này cho thấy lợn bệnh không bị loại bỏ ngay từ đầu, mà được xem như một phần trong chuỗi hàng hóa có thể phân loại.
Không giống những người thu mua nhỏ lẻ, Hà Phủ khẳng định thường xuyên di chuyển giữa các tỉnh Tây Bắc. Việc “lên Điện Biên bắt hàng”, “gom ở nhiều nơi” được nhắc đến như công việc quen thuộc. Các chuyến xe nhà, xe quen giúp việc vận chuyển diễn ra linh hoạt, ít phụ thuộc vào các tuyến chính thức.
Đáng chú ý, Hà Phủ cho rằng chỉ khi địa phương công bố dịch thì việc mua bán mới “có vấn đề”. Trong khoảng thời gian chưa có thông báo chính thức, lợn dù có biểu hiện bệnh vẫn được coi là hàng hóa có thể giao dịch. Cách hiểu này vô hình trung biến giai đoạn “xám”, khi dịch bệnh chưa được công bố, thành thời điểm vàng để thu gom.
Trong các cuộc trao đổi, việc qua chốt kiểm soát được nhắc đến khá nhẹ nhàng. Hà Phủ cho rằng nếu gặp kiểm tra thì “chịu”, còn bình thường thì xe vẫn đi. Cách tiếp cận này cho thấy hoạt động vận chuyển lợn bệnh phần lớn dựa vào may rủi, thay vì tuân thủ quy trình kiểm dịch.
Phân luồng lợn bệnh sau thu gom
Theo lời Hà Phủ, sau khi thu mua, lợn bệnh được phân loại rất rõ. Những con to, còn “mổ được” sẽ được đưa vào các đầu mối tiêu thụ khác. Những con nhỏ, yếu hoặc chết trên đường vận chuyển sẽ được nghiền, làm thức ăn cho cá, ba ba hoặc xử lý theo các cách khác.
Điều đáng lo ngại là trong cách phân loại này, ranh giới giữa lợn bệnh và lợn đủ điều kiện tiêu thụ gần như chỉ dựa trên cảm tính và kinh nghiệm của người thu mua. Không có sự kiểm tra thú y, không có biện pháp giám sát độc lập.
Khi lợn đã qua tay nhiều đầu nậu, việc truy xuất nguồn gốc gần như không thể. Một con lợn xuất phát từ chuồng nuôi có dấu hiệu bệnh có thể nhanh chóng bị “hòa tan” trong các khâu trung gian, khiến nguy cơ lây lan dịch bệnh và mất an toàn thực phẩm tăng cao.
Sự xuất hiện của Hà Phủ cho thấy hoạt động thu mua lợn “sự cố” không dừng ở quy mô cá nhân hay một địa bàn cụ thể. Việc gom hàng liên tỉnh, phân luồng tiêu thụ và xử lý lợn bệnh cho thấy dấu hiệu của một chuỗi liên kết chặt chẽ, hoạt động dựa trên các kẽ hở trong quản lý dịch bệnh.
Từ những chia sẻ của vị “ba toa” nói trên cho thấy, chuồng nuôi mắc dịch đến các tuyến vận chuyển liên tỉnh, rồi tiếp tục được phân loại và tiêu thụ, lợn bệnh đang đi qua một hành trình ít bị kiểm soát. Khi những mắt xích như Hà Phủ vẫn hoạt động công khai, nguy cơ lợn bệnh len lỏi vào thị trường vẫn còn hiện hữu, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải siết chặt quản lý từ gốc đến ngọn.
