Mở rộng nền tảng, không bỏ chuyên sâu theo môn
- Xin ông cho biết, dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên có những điểm mới cốt lõi nào và vì sao Bộ GD&ĐT đề xuất những thay đổi đó?
Trước hết, cần khẳng định hệ thống trường THPT chuyên đã có những đóng góp rất quan trọng trong phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước. Những đổi mới lần này không phủ nhận giá trị của mô hình hiện hành, mà nhằm tiếp tục phát triển trường chuyên đáp ứng yêu cầu mới của giáo dục và nhu cầu nhân lực chất lượng cao.
Dự thảo tập trung vào ba định hướng lớn: đổi mới cách tổ chức lớp học từ từng môn chuyên riêng lẻ sang ba khối chuyên; đổi mới phương thức tuyển sinh theo hướng đánh giá nền tảng kiến thức, tư duy và tiềm năng phát triển; đồng thời đổi mới mô hình giáo dục theo hướng kết hợp giáo dục toàn diện, giáo dục nâng cao theo khối chuyên và giáo dục chuyên sâu theo môn học.
Điểm cốt lõi là chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu bồi dưỡng học sinh giỏi ở một môn học sang phát triển năng lực, năng khiếu và tài năng của học sinh trên nền tảng kiến thức rộng, khả năng kết nối liên môn, nghiên cứu và sáng tạo. Qua đó, trường chuyên không chỉ là nơi đào tạo học sinh đạt giải cao trong các kỳ thi, mà còn là môi trường phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển những tài năng có khả năng đóng góp lâu dài cho đất nước.
- Việc chuyển từ lớp chuyên theo từng môn sang ba khối chuyên như dự thảo đề xuất có làm giảm cơ hội phát triển năng khiếu chuyên biệt của học sinh không?
Tôi cho rằng cần nhìn nhận sự thay đổi này một cách đầy đủ. Chuyển sang ba khối chuyên không có nghĩa là xóa bỏ chuyên sâu theo môn học, càng không phải làm giảm cơ hội phát triển năng khiếu chuyên biệt của học sinh.
Ba khối chuyên gồm: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Đây là cách tổ chức lớp học ban đầu, giúp học sinh có nền tảng kiến thức rộng hơn trong một lĩnh vực có liên quan, đồng thời tạo điều kiện phát hiện năng lực, sở trường và định hướng phát triển phù hợp.
Sau giai đoạn học tập, trải nghiệm và được tư vấn trong học kỳ I lớp 10, học sinh sẽ lựa chọn các môn học chuyên sâu theo năng lực, nguyện vọng và định hướng nghề nghiệp. Từ học kỳ II lớp 10, học sinh học các chuyên đề định hướng; từ lớp 11, việc học chuyên sâu được tổ chức ổn định theo các môn đã lựa chọn.
Như vậy, dự thảo không làm mất đi lớp chuyên theo môn học, mà đặt việc chuyên sâu theo môn trong một cấu trúc giáo dục rộng hơn, có sự chuẩn bị và lựa chọn phù hợp hơn. Mục tiêu là vừa phát triển năng khiếu nổi trội, vừa tránh việc định hướng quá sớm khi học sinh chưa có đủ thời gian trải nghiệm và nhận diện năng lực của chính mình.
Mở rộng cơ hội phát hiện học sinh tiềm năng, hạn chế áp lực luyện thi chuyên sâu từ sớm
- Việc thay đổi cấu trúc môn thi cũng là vấn đề dư luận hết sức quan tâm. Ông có thể lý giải vì sao dự thảo đề xuất thay đổi này, đồng thời chia sẻ rõ hơn về cách thiết kế bài đánh giá năng lực đọc hiểu?
Việc đổi mới tuyển sinh xuất phát từ yêu cầu lựa chọn học sinh không chỉ dựa vào kết quả nổi trội ở một môn học riêng lẻ, mà cần xem xét nền tảng kiến thức, năng lực tư duy và tiềm năng phát triển trong lĩnh vực mà học sinh đăng ký.
Theo dự thảo, mỗi khối chuyên có một phương thức tuyển sinh thống nhất. Khối Khoa học tự nhiên thi Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên; khối Khoa học xã hội thi Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học xã hội; khối Ngoại ngữ thi Toán, Ngữ văn và ngoại ngữ đăng ký dự tuyển.
Đáng chú ý, bài đánh giá năng lực đọc hiểu không nhằm kiểm tra kiến thức chuyên sâu của từng môn học. Bài thi được thiết kế trên nền tảng yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông cấp THCS, tập trung đánh giá năng lực đọc hiểu, tư duy logic, lập luận và giải quyết vấn đề.
Cách tiếp cận này nhằm đánh giá khả năng tiếp nhận, xử lý và vận dụng thông tin của học sinh, thay vì chủ yếu kiểm tra kiến thức nâng cao được luyện tập trước. Đây cũng là cơ sở để mở rộng khả năng phát hiện học sinh có tư duy và tiềm năng phát triển, hạn chế áp lực phải luyện thi chuyên sâu ngay từ sớm.
- Việc lựa chọn môn chuyên sâu muộn hơn có ảnh hưởng đến bồi dưỡng học sinh giỏi, nhất là các đội tuyển quốc gia, quốc tế không, thưa ông?
Đây là vấn đề được Bộ đặc biệt quan tâm khi xây dựng dự thảo. Quan điểm của chúng tôi là phải đồng thời thực hiện hai mục tiêu: bảo đảm giáo dục toàn diện và không bỏ lỡ cơ hội phát hiện, bồi dưỡng những học sinh có năng khiếu nổi trội.
Việc học sinh có thời gian trải nghiệm, tìm hiểu và lựa chọn môn chuyên sâu vào cuối học kỳ I lớp 10 không đồng nghĩa với việc nhà trường chờ đến thời điểm đó mới phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi. Ngay từ quá trình học tập, quan sát, đánh giá năng lực, sản phẩm học tập và dự án nhập môn, nhà trường đã có cơ sở để nhận diện những học sinh có năng lực nổi trội, từ đó tư vấn và xây dựng lộ trình phát triển phù hợp.
Dự thảo cũng quy định học sinh có năng lực, năng khiếu đặc biệt nổi trội được tuyển chọn, bồi dưỡng tham gia đội tuyển học sinh giỏi quốc gia, quốc tế; việc bồi dưỡng có thể tổ chức theo nhóm hoặc lớp riêng. Các em vẫn được học tập đầy đủ các môn học và hoạt động giáo dục theo kế hoạch của nhà trường.
Chúng tôi không đặt giáo dục toàn diện đối lập với bồi dưỡng năng khiếu chuyên biệt. Hai nhiệm vụ này phải được tổ chức hài hòa, bổ trợ cho nhau, để học sinh vừa phát triển thế mạnh nổi trội, vừa có nền tảng tri thức và năng lực cần thiết cho tương lai.
Lộ trình linh hoạt, bảo đảm quyền lợi học sinh
- Dự thảo đưa lộ trình áp dụng từ năm học 2027-2028, như vậy có quá gấp không? Bộ GD&ĐT sẽ bảo đảm quyền lợi học sinh như thế nào?
Tôi xin nhấn mạnh, năm học 2027-2028 là mốc dự kiến trong dự thảo, không phải yêu cầu tất cả các trường chuyên phải triển khai bằng mọi giá. Dự thảo thiết kế lộ trình linh hoạt: trường đáp ứng điều kiện có thể triển khai từ năm học 2027-2028; trường chưa bảo đảm điều kiện được áp dụng từ năm học 2028-2029.
Thời điểm áp dụng đối với từng trường do Sở GD&ĐT hoặc cơ sở giáo dục đại học quản lý trường chuyên quyết định, trên cơ sở đánh giá cụ thể về đội ngũ, chương trình, kế hoạch giáo dục, cơ sở vật chất và phương án tuyển sinh; đồng thời phải công bố công khai cùng kế hoạch tuyển sinh vào lớp 10.
Đặc biệt, học sinh đã trúng tuyển và đang học tại trường chuyên trước thời điểm áp dụng quy định mới được tiếp tục học theo lớp chuyên và chương trình đã tuyển sinh đến khi hoàn thành cấp học. Không sử dụng quy định mới để làm thay đổi chương trình, quyền lợi hoặc điều kiện học tập của các em.
Bộ sẽ tiếp tục lắng nghe ý kiến của địa phương, nhà trường, chuyên gia, giáo viên, phụ huynh và học sinh để đánh giá kỹ tác động của lộ trình. Nếu thực tiễn cho thấy cần điều chỉnh thời điểm hoặc bổ sung giải pháp chuyển tiếp, Bộ sẽ nghiên cứu, tiếp thu.
Đổi mới phải có lộ trình phù hợp, lấy chất lượng giáo dục và quyền lợi của học sinh làm thước đo; không để học sinh phải chịu thiệt thòi vì quá trình đổi mới.
- Bộ GD&ĐT sẽ hướng dẫn các trường chuẩn bị triển khai quy định mới như thế nào? Đặc biệt, Bộ có dự kiến công bố sớm cấu trúc, định dạng đề thi minh họa để học sinh và phụ huynh chủ động chuẩn bị cho kỳ tuyển sinh đầu tiên theo mô hình mới?
Để triển khai mô hình mới, công tác chuẩn bị phải được thực hiện đồng bộ, không chỉ là thay đổi phương thức tuyển sinh mà còn bao gồm đội ngũ giáo viên, chương trình giáo dục nâng cao, kế hoạch giáo dục nhà trường, cơ sở vật chất và công tác tư vấn, hướng nghiệp cho học sinh.
Theo dự thảo, trước thời điểm áp dụng, Sở GD&ĐT, cơ sở giáo dục đại học có trường chuyên và các trường chuyên có trách nhiệm chuẩn bị các điều kiện cần thiết, hướng dẫn tuyển sinh, xây dựng kế hoạch giáo dục và thực hiện thông tin, truyền thông để học sinh, phụ huynh chủ động nắm bắt.
Về cấu trúc và đề thi minh họa, đây là nội dung rất cần thiết để bảo đảm tính công khai, minh bạch và giúp học sinh có định hướng chuẩn bị đúng. Trong quá trình hoàn thiện dự thảo và xây dựng kế hoạch triển khai, Bộ sẽ nghiên cứu, hướng dẫn cụ thể về yêu cầu, cấu trúc và định hướng đánh giá của các bài thi; trong đó cần đặc biệt làm rõ bài đánh giá năng lực đọc hiểu để học sinh và phụ huynh hiểu đúng, tránh tâm lý luyện thi theo hướng tạo thêm áp lực.
Chúng tôi mong muốn các trường chuyên chủ động chuẩn bị từ sớm, nhưng việc chuẩn bị phải đi cùng hướng dẫn thống nhất, công khai và có lộ trình. Mục tiêu cuối cùng là khi triển khai, nhà trường có đủ điều kiện thực hiện, giáo viên sẵn sàng đổi mới phương pháp dạy học và học sinh được tiếp cận một cách công bằng, thuận lợi.
- Xin cảm ơn ông!
