Hai hiện vật hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: Chiếc hòm phiếu dùng trong Tổng tuyển cử năm 1946 và chiếc hòm phiếu của cuộc bầu cử năm 1976 - gợi lại hành trình từ ngày Quốc khánh đến mùa Xuân thống nhất của đất nước.
Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám 1945, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời trong bối cảnh muôn vàn khó khăn. Việc tổ chức bầu cử để thành lập cơ quan quyền lực nhà nước trở thành nhiệm vụ cấp thiết.
Ngày 6/1/1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên được tổ chức trên phạm vi cả nước để bầu Quốc hội Việt Nam khóa I. Lần đầu tiên trong lịch sử, mọi công dân Việt Nam từ 18 tuổi trở lên, không phân biệt giới tính, thành phần xã hội đều có quyền tham gia bỏ phiếu theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu.
Gắn với sự kiện lịch sử ấy là chiếc hòm phiếu của nhân dân xã Thanh Hóa, huyện Tuyên Hóa, tỉnh Quảng Bình (nay thuộc xã Tuyên Lâm, tỉnh Quảng Trị). Chiếc hòm gỗ hình chữ nhật, dài 37cm, rộng 20,5cm, cao 22cm, vốn là hòm đựng tiền và đồ quý của gia đình, được người dân tận dụng làm hòm phiếu trong điều kiện vật chất còn thiếu thốn.
Sau ngày bầu cử, gia đình cụ Hoàng Học đã gìn giữ hiện vật như một kỷ vật trước khi trao tặng cho bảo tàng vào năm 1956.
Ba mươi năm sau, đất nước bước sang một thời khắc lịch sử mới. Ngày 25/4/1976, cử tri cả nước tham gia Tổng tuyển cử bầu cử Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam thống nhất. Một chiếc hòm phiếu gỗ sử dụng tại Tổ bầu cử số 36, Tiểu khu Hàng Trống (Hà Nội) là hiện vật tiêu biểu gắn với sự kiện này.
Tại điểm bỏ phiếu, đồng chí Trường Chinh khi đó là Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thực hiện quyền bầu cử của mình cùng đông đảo cử tri Thủ đô.
Cũng trong thời điểm đó, tại vùng Tây Nguyên, những chiếc hòm phiếu mang biểu tượng ngôi sao vàng được trang bị cho các xã thuộc huyện Đắc Nông (Đắk Lắk) để phục vụ bầu cử. Đồng bào các dân tộc nơi đây đã cùng hòa chung trong ngày hội lớn của toàn dân, góp phần vào cuộc bầu cử chung của cả nước.
Từ cuộc bầu cử này, Quốc hội Việt Nam khóa VI của nước Việt Nam thống nhất được bầu ra. Tại kỳ họp đầu tiên tháng 7/1976, Quốc hội đã quyết định đặt tên nước là Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam và đổi tên Sài Gòn - Gia Định thành TPHCM.
Từ chiếc hòm phiếu mộc mạc của năm 1946 đến những hòm phiếu trong mùa Xuân 1976, các hiện vật không chỉ phản ánh cách thức tổ chức bầu cử trong từng giai đoạn lịch sử, mà còn ghi dấu hành trình hình thành và phát triển của nền dân chủ Việt Nam.
Qua thời gian, những chiếc hòm phiếu giản dị ấy vẫn nhắc nhớ về quyền làm chủ của Nhân dân và khát vọng xây dựng một đất nước hòa bình, thống nhất.
