Trường THPT Ngô Sĩ Liên mang tên nhà sử học lỗi lạc, tác giả bộ Đại Việt sử ký toàn thư. Đây không chỉ là tên gọi mà còn là niềm tự hào, nhắc nhở các thế hệ thầy và trò về truyền thống hiếu học, lòng yêu nước và trách nhiệm gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa dân tộc.
Trải qua 80 năm, từ những ngày đầu thành lập trong điều kiện đất nước vừa giành được độc lập, qua hai cuộc kháng chiến đến thời kỳ đổi mới và hội nhập, nhà trường không ngừng phát triển, đóng góp vào sự nghiệp giáo dục của quê hương Bắc Giang trước đây, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh.
Khởi nguồn từ những năm tháng đầu độc lập
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, đất nước đứng trước nhiều khó khăn. Cùng với nhiệm vụ chống giặc đói, giặc ngoại xâm, việc xóa nạn mù chữ, phát triển giáo dục được xác định là nhiệm vụ cấp thiết. Trong bối cảnh đó, đầu năm 1946, với sự ủng hộ của chính quyền cách mạng, thầy giáo Phạm Đức Cường đã đứng ra thành lập trường Hoàng Hoa Thám tại một trại lính cũ của Pháp.
Ban đầu, trường có ba lớp Đệ Nhất, một lớp Đệ Nhị với gần 200 học sinh. Điều kiện dạy và học còn thiếu thốn, sách vở, bàn ghế sơ sài, song thầy và trò vẫn nỗ lực duy trì hoạt động. Đặc biệt, ngày 6/5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm trường, động viên thầy và trò thi đua dạy tốt, học tốt. Sự kiện trở thành dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử nhà trường.
Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, hoạt động dạy học phải gián đoạn, thầy và trò sơ tán theo kháng chiến. Sau đó, khi Bộ Giáo dục tổ chức hệ thống trường trung học công lập, trường Ngô Sĩ Liên được thành lập tại Bắc Giang. Thầy Lê Xuân Phùng, nguyên Hiệu trưởng Trường Bonnal (Hải Phòng), được cử làm hiệu trưởng đầu tiên. Thầy đã tập hợp giáo viên, học sinh của trường Hoàng Hoa Thám trước đây cùng học sinh các địa phương sơ tán về, tổ chức những lớp học đầu tiên.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, trường nhiều lần phải chuyển địa điểm để bảo đảm an toàn. Từ Hồng Kiều, xã Việt Ngọc, huyện Yên Thế, trường chuyển về Tiên Lục, huyện Lạng Giang. Giai đoạn 1948 - 1950, quy mô trường phát triển lên 9 lớp, trở thành một trong những trường trung học lớn của Liên khu Việt Bắc, thu hút học sinh từ nhiều tỉnh trong vùng tự do.
Năm 1951, trước tình hình chiến sự lan rộng, nhà trường tiếp tục sơ tán sang địa bàn huyện Yên Thế, tổ chức dạy học tại đình làng Hả, làng Luộc Hạ và khu Lan - Thễ. Dù phải học trong những lớp nhà tranh, tre lá, thầy và trò vẫn duy trì nền nếp, nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ giáo dục. Tinh thần vượt khó, ý chí học tập và lòng yêu nước được hun đúc trong những năm tháng ấy đã trở thành nền tảng truyền thống của nhà trường.
Năm 1954, hòa bình lập lại ở miền Bắc, Trường Ngô Sĩ Liên tiếp tục thực hiện nhiệm vụ dạy chữ, dạy người, đào tạo thế hệ trẻ phục vụ công cuộc xây dựng đất nước.
Tuy nhiên, chiến tranh phá hoại miền Bắc của đế quốc Mỹ khiến hoạt động giáo dục một lần nữa đối mặt với nhiều thử thách. Nhà trường hai lần phải sơ tán về Nghĩa Trung, huyện Việt Yên. Lần thứ nhất từ tháng 9/1965 đến tháng 12/1969; lần thứ hai từ tháng 4/1972 đến tháng 1/1973.
Để bảo đảm an toàn cho việc dạy và học, thầy trò cùng nhân dân địa phương xây dựng hàng chục lớp học, đào hàng nghìn mét hào, làm hàng trăm hầm trú ẩn và chuẩn bị hàng nghìn mũ rơm. Trong hoàn cảnh bom đạn ác liệt, hoạt động giáo dục vẫn được duy trì, chất lượng học tập nhiều năm đứng trong tốp đầu của tỉnh.
Không chỉ kiên trì bám lớp, bám trường, nhiều giáo viên và học sinh còn tình nguyện gác lại việc học, lên đường nhập ngũ, chi viện cho chiến trường. Ngày 30/5/1965, 120 học sinh của trường cùng lên đường thực hiện nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc. Nhiều người đã trưởng thành trong quân đội, song cũng có những thầy giáo, học sinh mãi mãi nằm lại nơi chiến trường. Những hy sinh ấy trở thành một phần lịch sử không thể quên của mái trường mang tên nhà sử học Ngô Sĩ Liên.
Từ truyền thống ấy, nhiều cựu học sinh đã trưởng thành, có những đóng góp quan trọng cho đất nước. Tiêu biểu có Đại tướng Phạm Văn Trà, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phan Thu, phi công Nguyễn Văn Cốc cùng nhiều nhà khoa học, trí thức như các giáo sư Đặng Xuân Kỳ, Đặng Hạnh Đệ, Thân Ngọc Hoàn.
Đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng là học sinh khóa 26 của trường, theo học lớp 10 năm học 1973 - 1974. Đây là niềm tự hào của các thế hệ cán bộ, giáo viên và học sinh, đồng thời là động lực để nhà trường tiếp tục giữ gìn truyền thống, nâng cao chất lượng giáo dục.
Phát triển trong thời kỳ đổi mới
Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, Trường THPT Ngô Sĩ Liên bước vào giai đoạn khôi phục và phát triển. Cơ sở vật chất từng bước được đầu tư, đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng tăng của học sinh. Nhà trường có 27 lớp với 1.398 học sinh và 10 lớp bổ túc văn hóa với 500 học viên. Những phòng học kiên cố dần thay thế lớp học đơn sơ trước đây, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động dạy và học.
Năm 1994, trường được đổi tên thành Trường PTTH Chuyên ban Ngô Sĩ Liên. Đến ngày 18/11/2004, theo Quyết định số 134/QĐ-UB của UBND tỉnh Bắc Giang, trường mang tên Trường THPT Ngô Sĩ Liên như hiện nay.
Cùng với quá trình phát triển, nhà trường từng bước khẳng định vị thế bằng chất lượng giáo dục và những thành tích nổi bật. Trường được tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Ba năm 1962, hạng Nhì năm 1986 và hạng Nhất năm 1996; được công nhận danh hiệu Anh hùng Lao động năm 2005. Năm 2010, trường vinh dự được trao tặng Huân chương Độc lập hạng Ba. Nhà trường cũng nhiều lần nhận Cờ thi đua của Chính phủ, UBND tỉnh và đạt chuẩn quốc gia vào các năm 2003, 2013.
Những phần thưởng cao quý là sự ghi nhận quá trình phấn đấu của nhiều thế hệ cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên và học sinh. Đến nay, trường có một Nhà giáo Nhân dân và bốn Nhà giáo Ưu tú, góp phần khẳng định truyền thống và chất lượng đội ngũ nhà giáo.
Bước vào giai đoạn phát triển mới, Trường THPT Ngô Sĩ Liên xác định nhiệm vụ trọng tâm là nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, phát triển năng lực, phẩm chất người học, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và hội nhập quốc tế.
Cơ sở vật chất tiếp tục được quan tâm đầu tư theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa. Nhà trường có hệ thống phòng học kiên cố, thư viện, nhà đa năng, phòng nghe nhìn, phòng học ngoại ngữ, phòng tin học, phòng thí nghiệm và phòng STEM. Các không gian học tập, thực hành được bổ sung thiết bị, hỗ trợ giáo viên đổi mới phương pháp giảng dạy, tăng cường hoạt động trải nghiệm và nghiên cứu khoa học.
Cùng với trang bị kiến thức, giáo dục đạo đức, lối sống và kỹ năng cho học sinh được chú trọng. Nhà trường quan tâm giáo dục lòng biết ơn, tinh thần trách nhiệm, tình đoàn kết, ý thức chấp hành kỷ luật và khả năng ứng xử trong cuộc sống. Những giá trị truyền thống của quê hương, lịch sử địa phương và sự hy sinh của các thế hệ đi trước được lồng ghép trong hoạt động giáo dục.
Theo thống kê của nhà trường, tỷ lệ học sinh có kết quả rèn luyện và học tập khá, tốt đạt trên 98%; tỷ lệ tốt nghiệp THPT những năm gần đây đạt trên 99%, tỷ lệ học sinh trúng tuyển đại học, cao đẳng đạt trên 93%. Nhiều năm, trường nằm trong nhóm các trường có điểm bình quân thi tốt nghiệp THPT cao của cả nước.
Chất lượng giáo dục mũi nhọn tiếp tục được duy trì. Học sinh nhà trường đạt nhiều giải tại các kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh, cấp quốc gia; tham gia các sân chơi khoa học kỹ thuật, thể thao và giáo dục quốc phòng, an ninh. Một số học sinh còn giành huy chương tại các giải cờ vua quốc tế, trong đó có em Nguyễn Thị Mai Hưng, học sinh khóa 65.
Riêng năm học 2025 - 2026, trường có 60/67 học sinh dự thi học sinh giỏi cấp tỉnh đoạt giải, gồm 3 giải Nhất, 22 giải Nhì, 23 giải Ba và 12 giải Khuyến khích. Ở lĩnh vực khoa học kỹ thuật, cả 2 dự án tham gia thi cấp tỉnh đều đoạt giải Nhất; trong đó, 2 dự án dự thi cấp quốc gia giành 1 giải Nhất.
Tại Hội khỏe Phù Đổng cấp tỉnh, học sinh nhà trường giành 2 Huy chương Vàng, 1 Huy chương Đồng môn cầu lông; 4 Huy chương Đồng môn cờ vua và 1 Huy chương Đồng môn đá cầu. Tại Hội thao Giáo dục quốc phòng và an ninh tỉnh Bắc Ninh lần thứ nhất, 12 học sinh tham gia giành 1 giải Nhất đồng đội, 1 giải Nhì cá nhân, 1 giải Ba đồng đội và 4 giải Ba cá nhân.
Những kết quả trên cho thấy nỗ lực của nhà trường trong việc kết hợp giáo dục đại trà với bồi dưỡng học sinh có năng khiếu, đồng thời tạo điều kiện để học sinh phát triển hài hòa về trí tuệ, thể chất và kỹ năng.
Hướng tới dấu mốc 100 năm thành lập
Phát huy truyền thống 80 năm, Trường THPT Ngô Sĩ Liên xác định tiếp tục đổi mới quản trị, nâng cao chất lượng đội ngũ, đổi mới phương pháp dạy học và tăng cường ứng dụng công nghệ trong giáo dục. Nhà trường chú trọng giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống, kỹ năng sống; phát triển năng lực tự học, tư duy phản biện, khả năng hợp tác và giải quyết vấn đề cho học sinh.
Hướng tới năm 2046, dấu mốc 100 năm thành lập, nhà trường đặt mục tiêu xây dựng Trường THPT Ngô Sĩ Liên trở thành trung tâm giáo dục thông minh, sáng tạo và hội nhập quốc tế, trên nền tảng kế thừa bản sắc văn hóa và truyền thống hiếu học của quê hương Kinh Bắc.
Theo định hướng này, trường phấn đấu phát triển các chương trình giáo dục STEM/STEAM, tăng cường hoạt động nghiên cứu khoa học, trải nghiệm di sản và giáo dục công dân toàn cầu. Hạ tầng công nghệ, thư viện số, phòng thí nghiệm ảo, không gian sáng tạo và robotics sẽ từng bước được đầu tư; trí tuệ nhân tạo được nghiên cứu ứng dụng trong quản lý, giảng dạy và hỗ trợ học tập.
Cùng với đó, nhà trường đặt mục tiêu nâng cao trình độ đội ngũ, phấn đấu 80% giáo viên có trình độ thạc sĩ, từng bước phát triển đội ngũ giáo viên có trình độ tiến sĩ hoặc được đào tạo ở nước ngoài. Học sinh được trang bị năng lực số, ngoại ngữ, kỹ năng hội nhập và ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Việc mở rộng hợp tác với các cơ sở giáo dục trong khu vực và quốc tế cũng được xác định là một hướng đi nhằm nâng cao chất lượng đào tạo.
Tám mươi năm xây dựng và trưởng thành là hành trình được bồi đắp bằng tâm huyết của nhiều thế hệ nhà giáo, sự nỗ lực của học sinh và sự đồng hành của phụ huynh, cựu học sinh cùng các cấp, ngành. Từ những lớp học trong kháng chiến đến môi trường giáo dục ngày càng hiện đại hôm nay, Trường THPT Ngô Sĩ Liên luôn gìn giữ giá trị cốt lõi: yêu nước, ham học, dũng cảm và sáng tạo.
Phát huy truyền thống ấy, thầy và trò nhà trường tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững. Hành trình đến dấu mốc 100 năm không chỉ là chặng đường tiếp nối lịch sử, mà còn là khát vọng xây dựng một ngôi trường có chất lượng giáo dục ngày càng cao, xứng đáng với tên tuổi nhà sử học Ngô Sĩ Liên và truyền thống hiếu học của quê hương Kinh Bắc.
