Hướng tới lưới điện an toàn, linh hoạt và thông minh
Phát biểu khai mạc và định hướng hội thảo, PGS.TS. Đinh Văn Châu, Hiệu trưởng Trường Đại học Điện lực đặt ra câu hỏi trọng tâm: Làm thế nào kết hợp điều khiển, tự động hóa và AI để lưới điện có khả năng quan sát sâu hơn, dự báo sớm hơn, vận hành linh hoạt hơn nhưng vẫn bảo đảm ổn định, an toàn, an ninh mạng và trách nhiệm giải trình trong quá trình ra quyết định?
Theo PGS.TS. Đinh Văn Châu, nội dung hội thảo nằm tại giao điểm của ba định hướng chiến lược lớn. Nghị quyết số 57 (ngày 22/12/2024) của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển.
Nghị quyết số 70 (ngày 20/8/2025) của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu phát triển hạ tầng năng lượng đồng bộ, thông minh; hiện đại hóa lưới truyền tải, phân phối và điều độ; đẩy mạnh giám sát, điều khiển tự động, nghiên cứu, chuyển giao và đào tạo nhân lực.
Trong khi đó, Điều chỉnh Quy hoạch điện VIII được phê duyệt tại Quyết định số 768 (ngày 15/4/2025) xác định mục tiêu xây dựng lưới điện thông minh, có khả năng tích hợp nguồn năng lượng tái tạo quy mô lớn và vận hành an toàn, hiệu quả.
Nghị quyết số 71 (ngày 22/8/2025) của Bộ Chính trị cũng khẳng định giáo dục đại học là nòng cốt phát triển nhân lực trình độ cao, nhân tài, thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Ba định hướng trên đặt ra yêu cầu chuyển hóa chủ trương thành năng lực công nghệ, năng lực con người và các giải pháp có khả năng triển khai trong hệ thống điện Việt Nam.
Sự phát triển của lưới điện đang diễn ra mạnh mẽ khi hệ thống chuyển từ mô hình phát điện tương đối tập trung sang hệ thống đa nguồn, phân tán và số hóa sâu. Đặc biệt tại lưới phân phối, dòng công suất ngày càng chuyển từ chủ yếu một chiều sang hai chiều.
Nguồn năng lượng tái tạo biến đổi, nguồn điện phân tán, hệ thống lưu trữ, lưới điện siêu nhỏ, xe điện và phụ tải linh hoạt mở ra nhiều khả năng tối ưu vận hành. Tuy nhiên, những yếu tố này cũng làm phức tạp hơn các bài toán về ổn định, bảo vệ, chất lượng điện năng, nghẽn lưới và an ninh mạng.
Theo lãnh đạo Trường Đại học Điện lực, một lưới điện có nhiều cảm biến và phần mềm chưa đương nhiên trở thành lưới điện thông minh. Mức độ thông minh phải được thể hiện bằng kết quả vận hành: an toàn hơn, tin cậy hơn, kinh tế hơn, linh hoạt hơn, sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực và có khả năng chống chịu, phục hồi tốt hơn khi xảy ra sự cố hoặc điều kiện bất thường.
AI cũng không thể thay thế các nguyên lý vật lý, quy trình vận hành và trách nhiệm của con người. Trong hệ thống điện, độ chính xác của mô hình trên dữ liệu quá khứ là chưa đủ. Mô hình phải tuân thủ các ràng buộc vận hành; dữ liệu phải bảo đảm chất lượng, nguồn gốc và cơ chế quản trị; kết quả cần được kiểm thử, giám sát.
Đối với các chức năng trọng yếu liên quan đến an toàn, cần xác định rõ giới hạn trao quyền cho AI, quyền can thiệp của con người và phương án dự phòng.
Tại hội thảo, Trường Đại học Điện lực định hướng các đại biểu tập trung trao đổi sáu nhóm vấn đề lớn. Thứ nhất là kiến trúc đo lường, truyền thông và điều khiển cho hệ thống điện ngày càng phân tán. Thứ hai là huy động và điều khiển các nguồn lực linh hoạt.
Thứ ba là xác định giới hạn tin cậy của AI và bản sao số (Digital Twin). Các ứng dụng cần được phân tầng theo mức độ rủi ro. Dự báo, chẩn đoán thiết bị và hỗ trợ quyết định có thể có lộ trình khác với điều khiển vòng kín hoặc bảo vệ hệ thống. Digital Twin cần phù hợp mục đích sử dụng, được đồng bộ, hiệu chỉnh và xác minh với hệ thống vật lý. AI cần hướng tới các mô hình kết hợp vật lý - dữ liệu, lượng hóa độ bất định, phát hiện dữ liệu bất thường, lưu vết và bảo đảm khả năng can thiệp của con người.
Thứ tư là xây dựng nền tảng dữ liệu, khả năng tương tác và an ninh mạng. Thứ năm là rút ngắn khoảng cách từ bài báo, mô phỏng đến ứng dụng thực tế. Cuối cùng là chuẩn bị nguồn nhân lực cho hệ thống điện thông minh. Theo định hướng của hội thảo, nhân lực cần có nền tảng chuyên môn vững về hệ thống điện, điều khiển, bảo vệ, đồng thời có khả năng làm việc với điện tử công suất, dữ liệu và AI, truyền thông, an ninh mạng, tiêu chuẩn và an toàn.
Nhiều giải pháp công nghệ được giới thiệu
Tại Hội thảo, các chuyên gia, nhà khoa học và đại biểu tập trung chia sẻ kết quả nghiên cứu, giải pháp công nghệ và những góc nhìn thực tiễn về điều khiển, tự động hóa và AI trong lưới điện thông minh.
Ở phiên “Chính sách định hướng”, TS. Phạm Thế Dũng, Phó Tổng Thư ký Hội Tự động hóa Việt Nam trình bày tham luận “Tự động hóa, trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực năng lượng”.
Ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng trình bày tham luận “Định hướng ứng dụng AI trong lĩnh vực năng lượng – cơ hội hợp tác giữa VNL và EPU”.
Tại phiên thảo luận với chủ đề “Ứng dụng AI, học máy, dữ liệu lớn và Digital Twin trong lĩnh vực năng lượng”, các đại biểu tập trung vào những nghiên cứu và giải pháp ứng dụng cụ thể, qua đó làm rõ khả năng chuyển hóa tiến bộ công nghệ thành giá trị thực tiễn trong ngành năng lượng.
Ông Nguyễn Anh Tuấn, Trưởng phòng Sản phẩm, Ban Công nghệ số, Viện Dầu khí Việt Nam trình bày tham luận “Ứng dụng AI trong ngành Dầu khí: Usecase bản sao số nhà máy lọc dầu”.
TS. Vũ Minh Pháp, Viện Khoa học Năng lượng và Công nghệ Môi trường trình bày nghiên cứu “Nâng cao hiệu quả làm việc trạm điện mặt trời mái nhà bằng hệ thống kết hợp sử dụng Turbin gió quy mô nhỏ”.
TS. Đoàn Thị Hương Giang, Khoa Tự động hóa, Trí tuệ nhân tạo và Hệ thống thông minh, Trường Đại học Điện lực giới thiệu nghiên cứu “Học liên tục phân cấp cho kiểm tra thiết bị trên đường dây truyền tải điện bằng UAV”.
Trong phiên thảo luận về “Trí tuệ nhân tạo, UAV trong lĩnh vực lưới điện thông minh”, ông Nguyễn Vũ Hiệp, Trưởng phòng Công nghệ số, Công ty FRA trình bày tham luận “Công nghệ AI trong hệ thống điều khiển giám sát điều khiển trạm biến áp thông minh”.
TS. Nguyễn Lương Thiện, Phòng UAV và Ứng dụng, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam trình bày tham luận “Ứng dụng UAV và bài toán AI trong giám sát vận hành hệ thống điện thông minh”.
Thông qua các báo cáo khoa học và trao đổi chuyên môn, hội thảo góp phần kết nối nghiên cứu với thực tiễn, tăng cường hợp tác giữa nhà trường, cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp, mở ra những hướng nghiên cứu, ứng dụng mới, đóng góp vào quá trình hiện đại hóa và phát triển bền vững hệ thống điện.
