Việc chủ động trò chuyện cởi mở về tiền bạc ngay từ đầu không chỉ giúp tháo gỡ những “khoản nợ” cảm xúc giữa cha mẹ và con cái, mà còn là bước nền quan trọng để dạy trẻ hiểu về giá trị của lao động và tinh thần trách nhiệm.
Kỳ vọng không được nói ra
Một bài đăng trên mạng xã hội Reddit từng thu hút hàng chục nghìn lượt bình luận khi đặt ra câu hỏi tưởng chừng rất đơn giản: Nếu một người con không muốn học đại học nhưng vẫn nghe theo sự thúc ép của cha mẹ, sau này có phải trả lại toàn bộ tiền học phí hay không?
Đằng sau câu chuyện là một vấn đề không chỉ tồn tại ở phương Tây mà cũng khá phổ biến trong nhiều gia đình châu Á: Khi cha mẹ đầu tư cho con học hành, đó là tình yêu vô điều kiện, một sự hy sinh đương nhiên hay là khoản đầu tư đi kèm kỳ vọng? Và nếu những kỳ vọng ấy không được đáp ứng, cha mẹ có quyền “đòi lại” những gì mình đã bỏ ra?
Tài khoản mạng có tên u/Disastrous_Half_187 chia sẻ rằng, bản thân chưa bao giờ thực sự muốn học đại học. Tuy nhiên, dưới sự khuyến khích mạnh mẽ từ gia đình, người này vẫn theo học như tất cả anh chị em khác.
“Bố mẹ tôi đã khuyến khích tôi rất nhiều trong việc học đại học. Gia đình tôi có điều kiện khá giả, nhưng tôi chắc chắn là người lo lắng nhất trong gia đình về việc không muốn đi học đại học”, người này viết. Sau đó, người này được cha mẹ yêu cầu hoàn trả toàn bộ tiền học đại học.
Phần lớn ý kiến dưới bài đăng đều cho rằng: “Cha mẹ bạn không thể biến món quà của họ thành khoản vay chỉ vì họ cho rằng, việc học hành của bạn là một khoản đầu tư tồi.” Nhiều người cho rằng, nếu ngay từ đầu cha mẹ không hề thông báo khoản tiền học là một khoản vay, thì việc thay đổi “luật chơi” sau khi con tốt nghiệp là điều không công bằng.
Không nên bắt đầu bằng tiền
Theo các chuyên gia tâm lý, thời điểm thích hợp để nói với trẻ về tiền bạc thường sớm hơn nhiều so với suy nghĩ của cha mẹ. Tuy nhiên, cuộc trò chuyện ấy không nhất thiết phải bắt đầu bằng những con số, hóa đơn hay các khoản chi tiêu. Đối với trẻ nhỏ, tiền là một khái niệm rất trừu tượng, nhất là trong xã hội ngày càng ít sử dụng tiền mặt.
Trẻ nhìn thấy cha mẹ quẹt thẻ, chạm điện thoại hay bấm một nút là có thể mua hàng, nhưng lại chưa hiểu giá trị lao động phía sau những giao dịch ấy. Không ít phụ huynh cũng ngại nói chuyện về tiền vì lo con sẽ trở nên thực dụng, quá coi trọng vật chất hoặc nghĩ rằng mọi thứ đều có thể quy đổi bằng tiền.
Đó là nỗi lo hoàn toàn dễ hiểu. Hầu hết cha mẹ đều mong muốn nuôi dạy những đứa trẻ biết sẻ chia, sống có trách nhiệm và hiểu rằng, tiền không phải là thước đo duy nhất của thành công.
Thế nhưng, việc hoàn toàn tránh né chủ đề này cũng có thể khiến trẻ hình thành những nhận thức sai lệch. Khi tiền bạc luôn là điều cấm kỵ trong gia đình, trẻ có thể mặc nhiên cho rằng đó là điều bí ẩn, đáng sợ hoặc quá nhạy cảm để được chia sẻ. Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng, trước khi dạy trẻ về tiền, cha mẹ nên giúp con hiểu về sự đóng góp.
Thay vì hỏi “Con có bao nhiêu tiền?”, hãy để trẻ được trải nghiệm những câu hỏi như: “Con có thể giúp gì cho gia đình?”, “Con có thể làm gì để mọi người đỡ vất vả hơn?” hay “Con cảm thấy thế nào khi tự mình hoàn thành một công việc?”. Khi hiểu giá trị của sự đóng góp, trẻ cũng sẽ dần hiểu giá trị của lao động và đồng tiền.
Nhà tâm lý học phát triển Erik Erikson (Đức) cho rằng, tuổi thơ là giai đoạn trẻ từng bước hình thành tính tự chủ, sáng kiến và sự siêng năng. Trẻ luôn muốn chứng minh mình có thể làm được điều gì đó. Bất kỳ phụ huynh nào từng chăm sóc trẻ nhỏ đều quen thuộc với câu nói: “Con tự làm được”.
Chính những trải nghiệm tưởng chừng rất nhỏ ấy lại góp phần xây dựng cảm giác tự tin, năng lực và trách nhiệm cho trẻ. Nói cách khác, mong muốn giúp đỡ người khác vốn đã xuất hiện rất sớm ở trẻ. Điều người lớn cần làm không phải là ép buộc mà là tạo cơ hội để trẻ được tham gia và cảm nhận mình có ích.
Trở lại với câu chuyện trên Reddit, điều khiến nhiều người tranh luận không hẳn là số tiền học phí, mà là việc kỳ vọng của cha mẹ chỉ được nói ra sau khi con đã tốt nghiệp. Trong nhiều gia đình, cha mẹ âm thầm hy sinh và mặc nhiên tin rằng con sẽ hiểu. Trong khi đó, con cái lại mặc nhiên cho rằng, việc nuôi con ăn học là trách nhiệm đương nhiên của cha mẹ.
Khoảng trống trong giao tiếp ấy rất dễ dẫn đến thất vọng ở cả hai phía. Nếu cha mẹ xem việc chi trả học phí là sự hỗ trợ vô điều kiện, hãy để con biết điều đó. Nếu mong muốn con sau này chia sẻ chi phí hoặc hoàn trả một phần khi có điều kiện, điều ấy cũng nên được trao đổi từ sớm để cả hai cùng thống nhất. Điều quan trọng không phải là gia đình chọn cách nào, mà là mọi thành viên đều hiểu và tôn trọng những kỳ vọng của nhau.
Tiền bạc có thể là một phần của giáo dục, nhưng tình yêu trong gia đình không nên được đo bằng những hóa đơn được mang ra thanh toán nhiều năm sau. Khi trẻ được dạy về giá trị của sự đóng góp, được tham gia vào cuộc sống gia đình và trò chuyện cởi mở về tiền bạc, các em sẽ hiểu rằng, báo đáp cha mẹ không bắt đầu từ việc trả lại từng đồng học phí, mà từ việc sống có trách nhiệm với chính cuộc đời mình.
