Khi những biểu hiện ấy liên tục bị quy thành bướng bỉnh, vô lễ hay thiếu kỷ luật, khoảng cách giữa cha mẹ và con có thể ngày càng lớn.
Nhận diện đúng những thay đổi ấy, đồng thời xây dựng môi trường giao tiếp an toàn, biết lắng nghe và tôn trọng cảm xúc sẽ giúp cha mẹ, nhà trường đồng hành cùng trẻ trước khi những tổn thương âm thầm trở thành khoảng cách.
Những thay đổi dễ bị xem là “hư”
Một đứa trẻ vốn hoạt bát bỗng ít nói, thường xuyên đóng cửa phòng. Một học sinh trước đây vẫn vui vẻ với cha mẹ bắt đầu trả lời nhát gừng, dễ nổi nóng hoặc không muốn kể chuyện ở trường. Có em trở nên nhạy cảm, chỉ một lời nhắc nhở cũng bật khóc; có em lại phản ứng gay gắt, tranh cãi với người lớn trước cả những chuyện rất nhỏ. Trong mắt không ít phụ huynh, đây có thể đơn giản là biểu hiện của một giai đoạn “khó bảo”.
“Trước đây con tôi có chuyện gì cũng kể. Gần đây cháu về nhà là vào phòng, hỏi gì cũng bảo không có gì. Tôi hỏi nhiều thì cháu cáu, thậm chí có lúc còn nói bố mẹ không hiểu mình”, chị Trịnh Bảo Trâm (36 tuổi, Hà Nội), phụ huynh có con đang học THCS chia sẻ.
Sự thay đổi hành vi của trẻ thường khiến cha mẹ chú ý, nhưng điều đáng nói là cách người lớn diễn giải những thay đổi ấy. Khi trẻ cáu gắt, người lớn có thể nghĩ con hỗn. Khi trẻ im lặng, cha mẹ cho rằng con xa cách. Khi trẻ chống đối, câu kết luận quen thuộc có thể là “con đang tuổi lớn nên khó bảo”. Trong khi đó, những hành vi này đôi khi là biểu hiện bên ngoài của những cảm xúc mà trẻ chưa biết cách diễn đạt.
Theo các chuyên gia tâm lý, trẻ em, đặc biệt ở lứa tuổi tiểu học và đầu THCS, chưa phải lúc nào cũng có đủ vốn từ cảm xúc để nói chính xác rằng mình đang buồn, xấu hổ, thất vọng, cô đơn, bị tổn thương hay cảm thấy không được công nhận. Vì vậy, cảm xúc có thể được “nói” bằng hành vi.
Một đứa trẻ bị bạn bè trêu chọc nhưng không biết kể với bố mẹ có thể trở nên cáu gắt sau khi đi học về. Một em liên tục bị so sánh với anh chị có thể dần thu mình vì cảm giác mình luôn là người “không đủ tốt”. Một đứa trẻ thường xuyên bị cha mẹ quát mắng có thể học cách im lặng thay vì chia sẻ, bởi mỗi lần mở lời đều tiềm ẩn nguy cơ bị phán xét hoặc trách móc.
Ông Phạm Mạnh Hà, chuyên gia tâm lý, giảng viên tại Đại học Bách khoa Hà Nội, nhấn mạnh: “Không nên nhìn một hành vi của trẻ một cách tách rời khỏi bối cảnh cảm xúc phía sau. Cáu gắt chỉ là biểu hiện; điều quan trọng là tìm hiểu trẻ đang trải qua điều gì”.
Điều này không có nghĩa mọi hành vi chống đối đều bắt nguồn từ tổn thương tâm lý. Trẻ vẫn có những giai đoạn thay đổi tâm sinh lý, thử giới hạn và muốn khẳng định sự độc lập. Tuy nhiên, khi một biểu hiện xuất hiện đột ngột, kéo dài hoặc đi kèm nhiều thay đổi khác trong sinh hoạt, học tập, giao tiếp, đó có thể là tín hiệu cần được người lớn quan tâm.
Ông Phạm Mạnh Hà chỉ ra, một trong những nguyên nhân khiến trẻ khó chia sẻ là chính các em cũng không hiểu đầy đủ điều đang xảy ra bên trong mình. Người lớn có thể dễ dàng gọi tên cảm xúc: buồn vì bị từ chối, tức giận vì bị đối xử không công bằng, lo lắng trước một kỳ thi hay xấu hổ vì một sự cố ở lớp. Với trẻ, quá trình này phức tạp hơn.
Một học sinh có thể nói “con không thích đi học” nhưng nguyên nhân thực sự lại là sợ một giáo viên, bị bạn bè cô lập hoặc cảm thấy mình liên tục thất bại trong học tập. Một em nói “con ghét bố” sau một lần bị mắng có thể không thực sự ghét cha mà đang tức giận, thất vọng và cảm thấy mình không được lắng nghe.
Cô Trần Thị Nhàn, giáo viên tiểu học tại Đà Nẵng, chia sẻ rằng những thay đổi về hành vi thường là điều giáo viên nhận thấy trước cả khi trẻ nói ra vấn đề. Có học sinh bắt đầu ít tham gia hoạt động nhóm, không chủ động phát biểu, dễ mất tập trung hoặc thường xuyên ngồi một mình. Có em ngược lại trở nên hiếu động, gây gổ hoặc liên tục làm gián đoạn lớp học.
Nếu chỉ nhìn vào hành vi, người lớn dễ tập trung vào việc “sửa” trẻ mà bỏ qua câu hỏi: Điều gì đang khiến trẻ phải hành xử như vậy?
Đây cũng là lý do cùng một sự việc nhưng trẻ có thể phản ứng rất khác nhau. Một đứa trẻ có nền tảng giao tiếp cởi mở có thể về nhà kể rằng mình vừa bị bạn trêu. Một trẻ khác lại giấu kín vì sợ cha mẹ lo lắng. Có em sợ bị trách “sao không biết tự giải quyết”; có em sợ bố mẹ đến trường làm lớn chuyện; có em đơn giản không biết phải bắt đầu câu chuyện từ đâu.
Áp lực đến từ nhiều phía
Gia đình là môi trường gần gũi nhất với trẻ nhưng cũng có thể trở thành nguồn tạo áp lực nếu kỳ vọng của người lớn vượt quá khả năng thích ứng của con.
Trong nhiều gia đình, thành tích học tập vẫn là một thước đo quan trọng. Điểm số thấp có thể kéo theo những câu hỏi liên tục, sự so sánh với bạn bè hoặc anh chị em. Những câu như “Bạn khác làm được, tại sao con không làm được?” có thể xuất phát từ mong muốn thúc đẩy trẻ tiến bộ, nhưng nếu lặp lại thường xuyên lại khiến trẻ cảm thấy mình luôn kém cỏi.
Chị Bảo Trâm thừa nhận: “Tôi từng nghĩ cứ phải nghiêm khắc thì con mới tiến bộ. Sau này tôi mới nhận ra có những lúc cháu không cần nghe thêm một lời trách móc mà chỉ muốn bố mẹ hiểu vì sao cháu đang buồn.”
Bên cạnh học tập, trẻ còn chịu nhiều áp lực khác từ quan hệ bạn bè, ngoại hình, khả năng hòa nhập, kỳ vọng của cha mẹ, những thay đổi trong gia đình và tác động từ môi trường mạng.
Ở tuổi vị thành niên, nhu cầu được bạn bè công nhận ngày càng rõ. Một lời bình luận tiêu cực trên mạng, một bức ảnh bị chế giễu hay việc bị loại khỏi một nhóm bạn có thể trở thành trải nghiệm rất nặng nề đối với trẻ, dù người lớn đôi khi cho rằng đó chỉ là “chuyện trẻ con”.
“Không gian mạng còn khiến ranh giới giữa trường học và gia đình trở nên mờ hơn. Một xung đột xảy ra ở lớp có thể tiếp tục trên nhóm chat vào buổi tối. Một lời trêu chọc có thể được lặp lại nhiều lần qua tin nhắn, bình luận hoặc hình ảnh. Trẻ vì thế không dễ dàng quên đi khi về nhà”, chuyên gia nhấn mạnh.
Những quan tâm chưa đúng cách
Chuyên gia Phạm Mạnh Hà phân tích, không phải cha mẹ thiếu quan tâm mới khiến trẻ thu mình. Trong nhiều trường hợp, khoảng cách giữa cha mẹ và con hình thành từ chính cách người lớn phản hồi trước những câu chuyện của trẻ.
Một số phụ huynh vẫn duy trì việc hỏi han con mỗi ngày nhưng cuộc trò chuyện thường xoay quanh học tập, điểm số, việc nhà hoặc những yêu cầu cụ thể. Khi trẻ bắt đầu kể về một chuyện không vui ở trường, mâu thuẫn với bạn bè hay một cảm xúc khó gọi tên, phản ứng đầu tiên của cha mẹ đôi khi lại là đưa ra lời khuyên, truy hỏi nguyên nhân hoặc phán xét đúng sai.
Với trẻ, điều này có thể khiến việc chia sẻ trở thành một trải nghiệm không mấy dễ chịu. “Có những chuyện con muốn kể nhưng lại thôi. Vì nếu kể, bố mẹ thường hỏi rất nhiều, rồi bảo con phải thế này, phải thế kia. Đôi khi con chỉ muốn tâm sự với bố mẹ để có người lắng nghe thôi”, một học sinh THCS chia sẻ.
Một học sinh khác cho biết, em từng kể với mẹ chuyện xảy ra ở lớp nhưng sau đó không muốn nói thêm vì “mẹ hay lo quá”. Theo em, chỉ từ một câu chuyện nhỏ, mẹ có thể hỏi liên tục về giáo viên, bạn bè, rồi muốn gọi điện hoặc tìm cách giải quyết ngay. Vì vậy, về sau có chuyện, em học sinh này thường tự giải quyết hoặc tâm sự với bạn thân.
Những chia sẻ này cho thấy, nhu cầu của trẻ trong một cuộc trò chuyện không phải lúc nào cũng là tìm ngay một phương án giải quyết. Ở nhiều thời điểm, trẻ chỉ muốn được lắng nghe và cảm thấy cảm xúc của mình được tôn trọng.
Theo chuyên gia tâm lý, khi mỗi lần trẻ mở lời đều kéo theo hàng loạt câu hỏi, lời trách móc hoặc kết luận của người lớn, trẻ có thể dần hình thành tâm lý dè dặt. Các em cân nhắc trước khi nói, lựa chọn chuyện nào có thể chia sẻ và chuyện nào nên giữ lại.
“Trẻ sẽ khó mở lòng nếu trải nghiệm của các em thường xuyên bị phán xét hoặc lập tức bị người lớn can thiệp. Điều trẻ cần trước tiên là cảm giác an toàn khi nói ra điều mình đang nghĩ và đang cảm thấy”, chuyên gia phân tích.
Khoảng cách này không hình thành trong một ngày mà tích lũy qua nhiều tình huống nhỏ: trẻ đang nói bị cha mẹ ngắt lời; một câu chuyện riêng tư bị kể lại trước người khác; cảm xúc bị gạt đi bằng những câu như “có thế mà cũng buồn”, “chuyện nhỏ thôi”; hoặc những điều trẻ từng tâm sự lại được nhắc đến khi cha mẹ trách mắng.
Với người lớn, đó có thể chỉ là một cách ứng xử nhất thời. Với trẻ, những trải nghiệm ấy lại góp phần hình thành câu trả lời cho một câu hỏi quan trọng: “Mình có nên tiếp tục kể với bố mẹ không?”
Những khoảng cách vô hình
Khi những cảm xúc tiêu cực không được nhận diện và chia sẻ, trẻ có thể bộc lộ bằng nhiều cách khác nhau. Có em trở nên thu mình, ít nói, hạn chế giao tiếp với gia đình, không còn hứng thú với những hoạt động từng yêu thích. Ngược lại, một số trẻ dễ cáu gắt, nổi nóng, chống đối hoặc phản ứng mạnh trước những yêu cầu vốn không gây tranh cãi trước đây.
Đáng chú ý, không phải trẻ nào chịu áp lực tâm lý cũng có biểu hiện rõ ràng. Có em vẫn đi học, làm bài, duy trì kết quả học tập nhưng ngày càng ít giao tiếp, không muốn tham gia hoạt động tập thể hoặc thường chọn ngồi một mình. Một giáo viên THCS cho biết, những học sinh “không gây rắc rối” đôi khi lại là nhóm khó nhận diện vấn đề nhất nếu người lớn chỉ chú ý đến hành vi và thành tích.
Hệ quả dễ thấy là khoảng cách giữa trẻ và cha mẹ ngày càng lớn. Khi cảm thấy việc chia sẻ không mang lại sự thấu hiểu, trẻ có xu hướng giữ vấn đề cho riêng mình hoặc tìm một người khác để tâm sự. “Nhiều khi con không kể không phải vì không muốn bố mẹ biết, mà vì sợ bố mẹ mắng hoặc hỏi quá nhiều. Có chuyện con chỉ muốn bố mẹ nghe thôi”, một học sinh THCS chia sẻ.
Theo chuyên gia tâm lý, nếu tình trạng này kéo dài, trẻ có thể giảm niềm tin vào gia đình, gặp khó khăn trong việc nhận diện và diễn đạt cảm xúc. Áp lực tâm lý cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, động lực học tập và các mối quan hệ xã hội.
Nguy cơ lớn hơn là trẻ dần hình thành thói quen che giấu cảm xúc. Khi sự im lặng trở thành cách tự bảo vệ, những khó khăn bên trong có thể ngày càng khó được phát hiện, trong khi cha mẹ vẫn chỉ nhìn thấy phần biểu hiện bên ngoài như cáu gắt, bướng bỉnh hay chống đối.
