Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây dựng Văn Miếu tại kinh thành Thăng Long. Năm 1075, triều đình mở khoa thi Nho học đầu tiên và năm 1076, dưới triều vua Lý Nhân Tông, Quốc Tử Giám được thành lập. Những dấu mốc ấy thể hiện tầm nhìn của nhà nước Đại Việt khi coi việc học và đào tạo người tài là công việc lâu dài, có ý nghĩa đối với sự nghiệp dựng nước.
Hiền tài phải được trao cơ hội phụng sự đất nước
Gần một thiên niên kỷ, Quốc Tử Giám là biểu tượng của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài. Đặc biệt, 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, được UNESCO ghi danh năm 2011, lưu giữ quan niệm của cha ông về học vấn, nhân cách và trách nhiệm của người có học với đất nước.
Năm 1484, trong bài ký đề danh Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, Thân Nhân Trung viết: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Câu nói trở thành tư tưởng có giá trị lâu bền về vai trò của nhân tài đối với vận mệnh dân tộc. Người có tài không chỉ làm rạng danh bản thân mà còn phải đem tri thức, năng lực và phẩm chất phụng sự cộng đồng, đất nước.
Tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước” diễn ra ngày 12/11 tại Hà Nội, những giá trị ấy được đặt trong mối liên hệ với sự nghiệp phát triển giáo dục, xây dựng con người và trọng dụng nhân tài hiện nay.
Phát biểu đề dẫn hội thảo, ông Đoàn Minh Huấn - Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh, trong bài ký của Thân Nhân Trung, bên cạnh việc đề cao người đem tài năng giúp nước còn có lời phê phán những người vì tham lợi mà đánh mất danh tiết. Tên tuổi có thể được khắc lên bia đá một lần, nhưng phẩm giá của người có học phải được chứng thực bằng việc làm suốt đời. Đó là bài học sâu sắc về mối quan hệ giữa học vấn, nhân cách và trách nhiệm cống hiến.
Nếu truyền thống đạo học hun đúc khát vọng vươn lên bằng tri thức thì tư tưởng trọng dụng hiền tài còn gửi gắm bài học về trách nhiệm của người đứng đầu. Một đất nước có thể thu hút người giỏi, nhưng để tài năng thực sự phát huy giá trị, điều quan trọng là giao đúng việc, trao cơ hội và tạo môi trường để họ cống hiến.
Dẫn Kết luận số 105-KL/TW ngày 15/10/2026 của Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn, ông Đoàn Minh Huấn chỉ rõ tình trạng bố trí, sử dụng người tài chưa tương xứng với nỗ lực thu hút, tuyển dụng và đãi ngộ ban đầu.
Thực tế ấy thể hiện qua những câu hỏi cụ thể: Người tài được giao công việc gì, có quyền chủ động đến đâu, được lựa chọn cộng sự và phương pháp làm việc như thế nào, ai bảo đảm điều kiện để họ theo đuổi công việc đến cùng? Đây không chỉ là câu chuyện về cơ chế mà còn liên quan trực tiếp đến năng lực và trách nhiệm của người đứng đầu.
Đạo học nghìn năm, hiền tài muôn thuở
Ông Đoàn Minh Huấn đề nghị hội thảo phân tích cả những trường hợp trọng dụng nhân tài thành công và những trường hợp người giỏi chưa có điều kiện phát huy năng lực. Cần chú trọng quyền chủ động của người được giao việc, cách đánh giá đóng góp và trách nhiệm của người giao việc. Với cán bộ lãnh đạo, quản lý, hiệu quả sử dụng quyền hạn phải được đo bằng kết quả cụ thể, nhất là chất lượng giải quyết công việc cho người dân.
Trọng dụng nhân tài không chỉ là tôn vinh hay thu hút trên văn bản, mà phải bố trí đúng người, giao đúng việc và tạo điều kiện để họ phát huy năng lực.
Giáo dục cũng cần nuôi dưỡng tinh thần cầu học, khả năng tự nhìn nhận và sửa đổi từ thực tiễn. Từ kinh nghiệm đào tạo cán bộ tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, ông Đoàn Minh Huấn nhấn mạnh, người học cần chủ động chia sẻ kinh nghiệm, thẳng thắn nhìn nhận những cách làm chưa phù hợp. Cán bộ, nhất là người có thẩm quyền, phải biết điều chỉnh quyết định trước những bằng chứng mới, bởi một thay đổi kịp thời có thể tháo gỡ khó khăn cho nhiều người dân.
Định hướng này phù hợp với Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, trong đó giáo dục không chỉ trang bị tri thức mà còn bồi dưỡng nhân cách, năng lực sáng tạo, trách nhiệm và khả năng học tập suốt đời.
Với Quốc Tử Giám, di sản chỉ thực sự có sức sống khi những giá trị đạo học được truyền đến các thế hệ hôm nay. Bên cạnh bảo tồn di tích, bia đá và tư liệu lịch sử, cần đưa những câu chuyện về tiền nhân vào nhà trường.
Ông Đoàn Minh Huấn nhắc đến Ngô Sĩ Liên, người có tên trên bia Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám và tham gia biên soạn bộ “Đại Việt sử ký toàn thư”. Từ cuộc đời, sự nghiệp của ông, học sinh có thể hiểu rõ hơn đóng góp của những người được lưu danh trên bia đá đối với đất nước.
Ông Trần Đức Thắng - Bí thư Thành ủy Hà Nội nhấn mạnh trách nhiệm của Thủ đô trong việc tiếp nối truyền thống đạo học, gắn với phát triển giáo dục, nghiên cứu khoa học, trọng dụng nhân tài và xây dựng môi trường văn hóa. Những giá trị của Quốc Tử Giám không chỉ cần được bảo tồn mà phải trở thành động lực phát triển, để giáo dục dẫn dắt tương lai và văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh.
Từ dấu mốc 950 năm hướng tới kỷ niệm 1.000 năm Quốc Tử Giám vào năm 2076, giá trị của di sản không chỉ nằm ở những công trình được gìn giữ hay tên tuổi lưu danh trên bia đá, mà còn ở khả năng nuôi dưỡng tinh thần hiếu học, khát vọng vươn lên bằng tri thức và ý thức phụng sự đất nước.
Tiếp nối mạch nguồn đạo học chính là trách nhiệm đào tạo con người, trọng dụng hiền tài và bồi đắp nguyên khí quốc gia.
Từ bài “Nhân tài và kiến quốc” năm 1945, ông Đoàn Minh Huấn nhắc lại tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về trách nhiệm của người sử dụng nhân tài với ba chữ “khéo”: “khéo lựa chọn, khéo phân phối, khéo dùng”. Ông nhấn mạnh: “Giao việc cũng là một cách bồi dưỡng người tài”. Qua từng nhiệm vụ, người trẻ có cơ hội bộc lộ sở trường, rèn luyện bản lĩnh và trưởng thành trước những công việc ngày càng đòi hỏi năng lực cao hơn.
