Nhắc đến sức khỏe của trẻ em, đa số phụ huynh nghĩ đến chỉ số về cân nặng, chiều cao hoặc những cơn sốt, đợt ho hay rối loạn tiêu hóa thế nhưng nhiều bậc cha mẹ bỏ qua sự quan tâm đến sức khỏe tâm thần của các em.
Chia sẻ về vấn đề sức khoẻ tâm thần cho trẻ em, phóng viên Báo GD&TĐ đã có cuộc trao đổi với Thạc sĩ, Bác sĩ Ninh Thị Phương Mai - Khoa Nội nhi- Bệnh viện E.
PV: Thưa bác sĩ, những dấu hiệu nhận biết sức khỏe tâm thần lành mạnh ở trẻ là gì?
Th.S, BS Ninh Thị Phương Mai: Để nhận biết được biểu hiện của sức khỏe tâm thần của con trẻ có lành mạnh hay không, trước hết cần hiểu sức khỏe tâm thần giúp trẻ có phát triển toàn diện về mặt cảm xúc và nhận thức theo đúng độ tuổi. Một đứa trẻ có sức khỏe tinh thần lành mạnh là đứa trẻ biết cảm nhận và diễn đạt các cảm xúc tự nhiên như vui, buồn, tức giận, sợ hãi phù hợp với hoàn cảnh.
Đồng thời, các em có khả năng xây dựng những mối quan hệ tin cậy với gia đình, bạn bè và xã hội xung quanh; học hỏi và khám phá thế giới xung quanh một cách chủ động, có hứng thú. Bên cạnh đó, trẻ biết cách thích nghi, tự điều chỉnh và hồi phục sau quá trình va vấp, căng thẳng sao cho phù hợp với từng giai đoạn phát triển.
PV: Vậy những dấu hiệu cảnh báo sớm đối với trẻ có vấn đề về tâm lý là gì, thưa bác sĩ?
Th.S, BS Ninh Thị Phương Mai: Trẻ em không phải là “người lớn thu nhỏ”. Các em vẫn gặp hạn chế nhất định khi bộc lộ cảm xúc hoặc chưa đủ vốn từ để nêu lên sự căng thẳng, cảm giác mệt mỏi của bản thân. Thay vào đó, sự bất ổn tâm lý ở trẻ thường bộc lộ gián tiếp qua ngôn ngữ cơ thể như: hành vi phản ứng khác lạ so với thói quen thường nhật. Vì vậy, nguyên tắc quan trọng nhất nếu phụ huynh muốn nhận biết sớm dấu hiệu bất ổn là luôn theo dõi sát sao, cần chú ý đến sự thay đổi đột ngột so với tính cách và hoạt động thường ngày của trẻ. Đặc biệt là thay đổi đó kéo dài từ 2 đến 4 tuần, làm ảnh hưởng đến học tập và sinh hoạt gia đình.
Có nhiều em những biểu hiện không rõ nguyên nhân, khi khám sàng lọc cũng khó phát hiện tổn thương thực thể. Ví dụ: một số trường hợp tôi đã gặp như thường xuyên than phiền đau bụng, đau đầu, tức ngực, khó thở, mệt mỏi, chán nản trước khi xảy ra một sự kiện cố định; trằn trọc, khó vào giấc, mất ngủ hoặc thói quen ăn uống, sinh hoạt thay đổi bất thường như tè dầm, biếng ăn hoặc là ăn vô độ.
Một số biểu hiện khác như trẻ bám cha mẹ hơn, lo lắng và hoảng sợ quá mức khi phải xa cách người thân, hoặc liên tục đặt ra những câu hỏi mang tính chất lo âu không phù hợp với hoàn cảnh, lứa tuổi chẳng hạn “Nếu bố mẹ không còn nữa thì sao?”, hoặc là trẻ có dấu hiệu sợ giao tiếp và né tránh đám đông.
Các em có thể trở nên ủ rũ, mất hứng thú với sở thích trước đây từng rất yêu thích, hay tự thu mình trong phòng, không muốn kết nối bạn bè, thường xuyên tự ti, nói rằng “Con vô dụng, chẳng ai cần, chẳng ai thích con”, thậm chí là “Ước gì con biến mất”.
Song song với đó các biểu hiện rối loạn hành vi, bạo lực bất thường, cáu gắt, bùng nổ cơn thịnh nộ hoặc hành vi chống đối người lớn một cách cực đoan, bắt nạt bạn bè, đập phá đồ đạc hoặc bạo lực với lại thú cưng, vật nuôi.
Ở độ tuổi lớn hơn, sự bất ổn tâm lý còn thể hiện ở hành vi thoái lùi, muốn được bảo bọc như khi còn bé, hành động mút tay, nói ngọng nghịu đi rồi phụ thuộc hoàn toàn vào người lớn.
PV: Từ thực tế đó, gia đình, nhà trường và cộng đồng cần tạo môi trường tâm lý như thế nào để trẻ phát triển lành mạnh và toàn diện?
Th.S, BS Ninh Thị Phương Mai: Những bất ổn tâm lý ở trẻ không phải là “bản án chung thân” sẽ đi theo các em suốt cuộc đời. Mặt khác, điều đó cũng không thể hiện sự thất bại trong cách nuôi dạy của gia đình hay nhà trường mà là lời nhắc để chúng ta cần nhìn nhận, điều chỉnh lại cách thức quan tâm, đồng hành cùng con trẻ. Bộ não của trẻ em có khả năng hồi phục và tự phát triển tốt, nếu phát hiện sớm thì hoàn toàn có thể phòng ngừa và điều trị được.
Để sức khoẻ tâm thần của con trẻ luôn khoẻ mạnh, môi trường gia đình và học đường cần được xây dựng an toàn về cảm xúc; trẻ được lắng nghe, chia sẻ và không phán xét. Đồng thời, các em được hướng dẫn để tự gọi tên cảm xúc của chính mình; học kỹ năng giải quyết vấn đề sớm thay vì né tránh, dồn nén dẫn tới căng thẳng. Nếu dấu hiệu bất ổn tâm lý đã được thể hiện rõ ràng, gia đình không nên ngần ngại đưa trẻ đi điều trị. Càng phát hiện sớm, thời gian can thiệp sẽ càng ngắn và hiệu quả sẽ càng cao. Đừng đợi đến khi trẻ em kiệt quệ, có biểu hiện tự làm hại bản thân hay bỏ học rồi mới bắt đầu tìm kiếm sự hỗ trợ; sự lắng nghe và đồng hành ngay từ đầu mới là cách phòng ngừa bệnh tốt nhất.
Một số phụ huynh thường đánh đồng vấn đề tâm lý với bệnh tâm thần, cho rằng điều trị có thể làm ảnh hưởng đến thần kinh của con, gây nên tác dụng phụ nhất định. Tuy nhiên, đối với trẻ thanh, thiếu niên hiện nay can điều trị bằng cách can thiệp tâm lý; trị liệu thông qua trò chơi, điều chỉnh môi trường học tập, sinh hoạt. Thuốc là biện pháp điều trị cuối cùng được thực hiện dưới sự chỉ định, giám sát từ bác sĩ.
PV: Bác sĩ có thể chia sẻ câu chuyện về bệnh nhi đã từng can thiệp sớm, nhờ sự phối hợp giữa gia đình sớm nên con trở lại hòa nhập với cộng đồng?
Th.S, BS Ninh Thị Phương Mai: Mùa hè vừa rồi (năm 2026), tôi đã tiếp nhận trường hợp bất ổn tâm lý. Em tăng vọt 6 cân trong một tháng, có dấu hiệu rạn da gia đình lo sợ bị mắc bệnh đái tháo đường. Tuy nhiên, kết quả thăm khám cho thấy em không mắc bệnh lý trên mà xuất phát từ căng thẳng quá mức dẫn tới ăn vô độ và một số hành vi tự hại khác như dứt tóc, cắn cụt móng tay.
Nhờ được can thiệp tâm lý kịp thời, tôi phát hiện em ấy căng thẳng, mất phương hướng và không còn tin vào bản thân khi thi trượt lớp 10. Kết thúc buổi kiểm tra, tôi đã trao đổi riêng với gia đình về những vấn đề con đang gặp phải.
Cha mẹ em thẳng thắn thừa nhận thiếu sót khi chỉ quan tâm tới tình hình học tập, điểm số mà không hỏi han đến cảm xúc của con trẻ. Nhờ sự can thiệp tâm lý kịp thời, em ấy đã có động lực đi học trở lại, không còn tự dứt tóc, cắn móng tay, ăn uống điều độ, tâm lý cũng thoải mái hơn.
Đồng thời, sau khi con có tiến triển tốt, người nhà cũng đã liên lạc lại với tôi và chia sẻ ở lớp con cũng có nhiều bạn gặp tình trạng đó và sau khi nghe lời khuyên đã đưa con đi khám cũng như can thiệp tâm lý.
PV: Từ thực tế hành nghề, bác sĩ muốn gửi thông điệp nào tới phụ huynh, học sinh, nhà trường vì sức khỏe tinh thần lành mạnh của trẻ?
Th.S, BS Ninh Thị Phương Mai: Đối với học sinh, các em mở lòng, đừng ngại nói lên khó khăn, sự tự mâu thuẫn của bản thân với bố mẹ, người tin cậy như thầy cô giáo, các đơn vị tư vấn học đường.
Về phía cha mẹ và nhà trường phải trở thành điểm tựa vững chắc cho trẻ trước biến cố tâm lý bằng cách lắng nghe mà không phán xét. Nếu chỉ nghe mà không có suy nghĩ, lý giải hay mắng mỏ, chất vấn ngược lại thì trẻ em sẽ khó mà tiếp tục chia sẻ. Vì vậy, cần luôn đặt mình vào vị trí con cái, học sinh để có góc nhìn phù hợp. Khi phát hiện dấu hiệu bất ổn tâm lý, hãy nhìn trực diện vào vấn đề, chủ động trao đổi giữa gia đình và nhà trường và đưa trẻ đến gặp chuyên viên tâm lý.
Quan trọng hơn, xã hội nên đẩy mạnh truyền thông để cộng đồng hiểu đúng về các vấn đề tâm lý, đặc biệt là phản biện quan điểm sai lầm rằng đây là bệnh lây truyền. Từ đó, giúp gia đình có cái nhìn lạc quan khi con cái hoặc bạn bè của con mình được chuẩn đoán mắc vấn đề tâm lý, tạo điều kiện thuận lợi nhất để các em tiếp cận sự hỗ trợ kịp thời.
Cảm ơn bác sĩ đã trả lời phỏng vấn!
