Sắp xếp cơ sở giáo dục: Tinh gọn nhưng không cào bằng

Thực tiễn tại nhiều địa phương cho thấy, thành công của quá trình này không nằm ở việc giảm bao nhiêu đầu mối trường học mà ở cách tổ chức lại mạng lưới theo điều kiện thực tế, sử dụng hiệu quả nguồn lực và lấy người học làm trung tâm.

Kinh nghiệm từ những đơn vị tiên phong

Năm học 2024 - 2025, tỉnh Bắc Ninh (trước khi hợp nhất địa giới hành chính) đã sáp nhập 48 trường tiểu học với 48 trường THCS thành 48 trường liên cấp tại 7/8 huyện, thị xã, thành phố. Việc giảm đầu mối quản lý bước đầu còn bộc lộ hạn chế song mang lại nhiều hiệu quả tích cực.

Theo ông Phí Hữu Quynh - Trưởng phòng Giáo dục Chính trị và Học sinh, sinh viên (Sở GD&ĐT Bắc Ninh), tiểu học và THCS có chương trình, phương pháp giảng dạy và đặc thù quản lý khác nhau. Thời lượng học tập, sinh hoạt của học sinh cũng không giống nhau nên các trường phải bố trí khu vực hoạt động riêng cho từng cấp học. Đội ngũ giáo viên của hai cấp học được đào tạo theo vị trí việc làm riêng, chỉ một số ít môn như: Tiếng Anh, Âm nhạc có thể linh hoạt bố trí. Vì vậy, tình trạng thừa - thiếu giáo viên cục bộ chưa được giải quyết.

Bên cạnh đó, khi trường liên cấp do hiệu trưởng THCS phụ trách, việc chỉ đạo chuyên môn đối với cấp tiểu học gặp nhiều khó khăn do khác biệt về đặc thù quản lý. Những kinh nghiệm này cho thấy, sắp xếp trường học không thể chỉ dựa trên mục tiêu giảm đầu mối mà phải tính đến đặc điểm từng cấp học và điều kiện của mỗi địa phương.

Sau thời điểm ngày 1/7/2025, khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, các xã/phường mới thành lập trên cơ sở sáp nhập nhiều xã/phường thì xu thế sáp nhập trường học lại được đặt ra. Nhưng ở những vùng thuận lợi, dân số đông và địa bàn hẹp thì thay vì sáp nhập thành trường liên cấp, ngành Giáo dục nghiêng về sáp nhập thành trường cùng cấp để tạo thuận lợi trong công tác quản lý, chỉ đạo.

Từ thực tiễn đó, Bắc Ninh lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt hơn trong đợt sắp xếp lần này (hoàn thành trước 30/8) chuẩn bị cho năm học 2026 - 2027. Ông Bạch Đăng Khoa - Phó Giám đốc Sở GD&ĐT Bắc Ninh cho biết, tại khu vực đông dân cư, giao thông thuận lợi, ngành Giáo dục khuyến khích sáp nhập các trường cùng cấp để hình thành những cơ sở giáo dục quy mô lớn, thuận lợi cho quản lý và sử dụng đội ngũ. Ngược lại, ở miền núi hoặc địa bàn rộng, khoảng cách giữa các trường xa nhau, mô hình trường liên cấp vẫn phù hợp nhằm bảo đảm học sinh được học gần nơi cư trú.

Đáng chú ý, Bắc Ninh không áp dụng một mô hình chung cho mọi địa phương. Những trường liên cấp hoạt động hiệu quả, được đầu tư đồng bộ ngay từ đầu vẫn tiếp tục được giữ ổn định, qua đó khẳng định mục tiêu của sắp xếp là nâng cao chất lượng quản trị và chất lượng giáo dục, chứ không phải thay đổi bằng mọi giá.

Biến thách thức thành cơ hội tái cấu trúc

Theo ông Bạch Đăng Khoa, việc hình thành các trường quy mô lớn tạo điều kiện sử dụng hiệu quả hơn đội ngũ giáo viên. Hiệu trưởng có thể chủ động điều động giáo viên giữa các điểm trường, khắc phục tình trạng nơi thiếu, nơi thừa, đồng thời giảm áp lực tuyển dụng và phát huy tốt hơn nguồn nhân lực hiện có. Các trường quy mô lớn cũng tạo điều kiện khai thác hiệu quả cơ sở vật chất, phòng học bộ môn, thư viện, hạ tầng công nghệ thông tin và từng bước triển khai các mô hình quản trị hiện đại.

Điển hình tại phường Mão Điền (tỉnh Bắc Ninh), việc giảm từ 9 xuống 3 trường giúp tập trung nguồn lực, nâng cao hiệu quả quản trị. Trường Tiểu học và THCS Nguyễn Quang Bật được tách thành hai đơn vị theo từng cấp học để sáp nhập với các trường cùng bậc học; sau sắp xếp, Trường Tiểu học Mão Điền có quy mô hơn 2.800 học sinh tại 6 điểm trường.

Bắc Ninh đặt mục tiêu hoàn thành việc sắp xếp trước ngày 30/8/2026. Theo phương án trình UBND tỉnh, toàn tỉnh dự kiến giảm từ 1.140 cơ sở giáo dục xuống còn 584, tương đương giảm 556 đầu mối, gần 49%. Riêng hệ thống THPT tiếp tục được giữ ổn định. Ông Tạ Việt Hùng - Giám đốc Sở GD&ĐT Bắc Ninh cho biết, phương án được xây dựng trên cơ sở tổ chức lại mạng lưới cơ sở giáo dục phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đồng thời bảo đảm điều kiện học tập của học sinh, nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng đội ngũ, cơ sở vật chất.

Thực tiễn Bắc Ninh cho thấy, không có mô hình sắp xếp nào phù hợp với mọi địa phương. Thành công phụ thuộc vào việc lựa chọn phương án phù hợp với điều kiện dân cư, địa lý, quy mô học sinh và mục tiêu phát triển từng vùng. Đó cũng là bài học cho nhiều địa phương đang triển khai sắp xếp trường học: Tinh gọn nhưng không cơ học, đổi mới nhưng phải đặt chất lượng giáo dục và quyền lợi người học ở vị trí trung tâm.

Người học là trung tâm sắp xếp

Tại Hà Nội, kế hoạch số 272/KH-UBND ngày 10/07/2026 về sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục công lập xác định đây không chỉ là việc giảm đầu mối quản lý mà là bước chuyển từ tư duy quản lý sang quản trị phát triển giáo dục, lấy người học làm trung tâm và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Theo kế hoạch, thành phố đặt mục tiêu giảm tối thiểu 50% đầu mối quản lý hành chính trong các nhà trường, đồng thời cơ cấu lại đội ngũ theo hướng giảm biên chế quản lý, tăng giáo viên trực tiếp giảng dạy. Việc sắp xếp được thực hiện trên cơ sở quy hoạch dân cư, quy mô trường lớp và định hướng phát triển lâu dài; giữ nguyên các trường chất lượng cao, không sáp nhập trường mầm non với trường phổ thông và trường chuyên biệt với trường đại trà.

Theo Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng, việc sắp xếp phải hướng tới hình thành các trường có quy mô phù hợp, tập trung nguồn lực đầu tư cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên, đồng thời bảo đảm các cơ sở giáo dục sau sắp xếp hoạt động ổn định, không ảnh hưởng đến việc học tập của học sinh và quyền lợi cán bộ, giáo viên.

Ghi nhận tại phường Giảng Võ, việc sắp xếp được thực hiện trên nguyên tắc giảm đầu mối quản lý nhưng không giảm quy mô lớp học và không ảnh hưởng đến cơ hội tiếp cận giáo dục của học sinh. Ông Cồ Như Dũng - Chủ tịch UBND phường Giảng Võ cho biết, địa phương ưu tiên giữ ổn định địa điểm học tập, bảo đảm hoạt động dạy và học diễn ra bình thường. Sau sắp xếp, số trường công lập giảm từ 17 xuống còn 8 nhưng quy mô đào tạo vẫn giữ nguyên.

“Việc tinh gọn chủ yếu tập trung vào bộ máy quản lý như ban giám hiệu, kế toán, văn thư, thủ quỹ..., qua đó nâng cao hiệu quả quản trị nhà trường và dành nhiều nguồn lực hơn cho đội ngũ giáo viên trực tiếp giảng dạy. Sau sắp xếp không làm giảm quy mô lớp học, không ảnh hưởng đến cơ hội tiếp cận giáo dục của học sinh. Thành phố xác định lấy người học làm trung tâm, hạn chế tối đa việc thay đổi địa điểm học tập để bảo đảm an toàn, thuận lợi cho học sinh và phụ huynh”, ông Dũng nhấn mạnh.

Một mô hình mới đang triển khai, tại phường Láng (TP Hà Nội), Trường Mầm non Tuổi Hoa được tổ chức theo mô hình đa cơ sở; Trường Tiểu học Nam Thành Công tiếp tục được đầu tư theo hướng trường tiên tiến, chất lượng cao. Trong khi đó, Trường liên cấp Huỳnh Thúc Kháng được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba trường (Tiểu học Láng Thượng, THCS Láng Thượng và THCS Láng Hạ), góp phần tăng tính liên thông trong quản trị, chuyên môn và sử dụng hiệu quả đội ngũ, cơ sở vật chất.