Sắp xếp cơ sở giáo dục: Tháo gỡ 'điểm nghẽn' để nâng cao chất lượng

Đây không chỉ là bài toán tinh gọn bộ máy mà còn là bước đi chiến lược nhằm tái cấu trúc hệ thống, sử dụng hiệu quả nguồn lực và nâng cao chất lượng giáo dục.

Tái cấu trúc hệ thống

Tại cuộc họp triển khai các nhiệm vụ trọng tâm của ngành GD&ĐT do Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu chủ trì (ngày 26/6), bên cạnh những nội dung cấp thiết như: Giải quyết tình trạng thiếu giáo viên, giảm áp lực học tập, chuẩn bị năm học mới 2026 - 2027 và bảo đảm môi trường học đường an toàn, vấn đề sắp xếp cơ sở giáo dục tiếp tục được đặt lên bàn nghị sự.

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu ghi nhận những kết quả ngành Giáo dục đạt được thời gian qua, song nhấn mạnh trước yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới, ngành cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn cả về quản trị, tổ chức hệ thống và phương thức huy động, sử dụng nguồn lực.

Thông điệp này cho thấy, việc sắp xếp cơ sở giáo dục không còn là giải pháp mang tính tình thế mà đã trở thành một nội dung quan trọng trong quá trình đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT. Điểm đáng chú ý, lần này, vấn đề được đặt ra không chỉ dừng ở việc giảm đầu mối quản lý, mà hướng tới xây dựng một hệ thống giáo dục tinh gọn, linh hoạt, vận hành hiệu quả hơn, đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài.

Theo Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn, tình trạng thiếu giáo viên hiện nay xuất phát từ hai nguyên nhân chính: Thiếu về tổng thể và mất cân đối cục bộ giữa các địa phương, cấp học, môn học.

Trong khi nhiều địa phương chưa tuyển dụng được số biên chế đã được giao, không ít trường học vẫn phải bố trí giáo viên dạy vượt định mức hoặc ký hợp đồng để bảo đảm việc giảng dạy. Đáng chú ý, tỷ lệ học sinh trên một giáo viên của Việt Nam hiện cao hơn nhiều quốc gia phát triển. Đây không chỉ là áp lực đối với đội ngũ nhà giáo mà còn phản ánh dư địa cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống giáo dục theo các chuẩn mực quốc tế.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, chỉ bổ sung thêm biên chế chưa đủ để giải quyết triệt để bài toán thiếu giáo viên nếu mạng lưới trường học còn phân tán, quy mô nhỏ, bộ máy quản lý cồng kềnh và việc điều phối nguồn nhân lực giữa các địa phương còn nhiều hạn chế. Chính vì vậy, cùng với bổ sung đội ngũ, Bộ GD&ĐT xác định cần tiếp tục cơ cấu lại hệ thống trường học như một giải pháp căn cơ.

Thống kê sơ bộ từ Bộ GD&ĐT, nếu giảm khoảng 30% đầu mối trường thông qua sáp nhập phù hợp và phát triển mô hình trường liên cấp, hệ thống sẽ tiết kiệm đáng kể các vị trí quản lý, nhân viên hành chính để ưu tiên nguồn lực cho đội ngũ giáo viên trực tiếp đứng lớp.

Đồng thời, việc điều động, luân chuyển giáo viên giữa các địa phương sẽ thuận lợi hơn, góp phần khắc phục tình trạng nơi thừa, nơi thiếu giáo viên - vấn đề tồn tại nhiều năm nhưng chưa được xử lý hiệu quả. Điều đó cho thấy, mục tiêu của sắp xếp không đơn thuần là giảm số lượng trường học hay tinh giản bộ máy, mà hướng đến tái cấu trúc toàn bộ hệ thống quản trị giáo dục theo hướng hiệu quả hơn.

Đồng thuận từ góc độ quản lý Nhà nước

Bà Nguyễn Ánh Tuyết - Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức Biên chế (Bộ Nội vụ) cho biết, vấn đề thiếu giáo viên đã tồn tại nhiều năm, để giải quyết căn cơ vấn đề này cần rà soát, sắp xếp lại hệ thống cơ sở giáo dục là giải pháp quan trọng.

Thời gian qua, Chính phủ đã bổ sung biên chế giáo viên theo các kết luận của Bộ Chính trị, nhiều địa phương vẫn tiếp tục đề nghị tăng biên chế. Điều đó cho thấy, nguyên nhân của tình trạng thiếu giáo viên không chỉ nằm ở số lượng mà còn ở cách tổ chức mạng lưới trường học và phân bổ nguồn nhân lực. Để giải quyết căn cơ, Bộ Nội vụ thống nhất chủ trương tiếp tục rà soát, sắp xếp hệ thống cơ sở giáo dục; giảm đầu mối quản lý; phát triển mô hình trường liên cấp và tổ chức lại mạng lưới trường học phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Bà Nguyễn Ánh Tuyết cho rằng, sau khi hoàn thành việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, việc quy hoạch lại mạng lưới trường học càng trở nên cần thiết, bởi điều kiện giữa đô thị, nông thôn, miền núi và vùng đặc biệt khó khăn có nhiều khác biệt.

Bộ Nội vụ cũng đề xuất nghiên cứu điều chỉnh định mức biên chế giáo viên theo đặc thù từng vùng miền, đồng thời áp dụng cơ chế sử dụng giáo viên linh hoạt đối với một số môn học đặc thù như âm nhạc, mỹ thuật.

Theo đó, giáo viên có thể giảng dạy tại nhiều trường trên cùng địa bàn thay vì mỗi trường đều phải bố trí đủ biên chế riêng. Giải pháp này vừa bảo đảm nguyên tắc “ở đâu có học sinh, ở đó có giáo viên”, vừa góp phần sử dụng hiệu quả hơn nguồn nhân lực hiện có.

Trong khi đó, ông Nguyễn Thành Tâm - Phó Trưởng Ban Tổ chức Trung ương nhấn mạnh việc sắp xếp lại trường học, giảm đầu mối quản lý cơ sở giáo dục, đồng thời sắp xếp lại hệ thống giáo dục nghề nghiệp nhằm tinh gọn biên chế, đẩy mạnh tự chủ và nâng cao hiệu quả đầu tư công.

Không chỉ tinh gọn bộ máy

Về lâu dài, theo Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn, khi mạng lưới trường học được quy hoạch hợp lý và đầu tư đồng đều hơn, học sinh có thể học tại trường gần nơi cư trú thay vì tập trung vào một số trường “điểm”. Khoảng cách chất lượng giữa các trường từng bước được thu hẹp sẽ góp phần giảm áp lực chọn trường, thi cử và tạo cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng hơn.

Ở góc độ quản trị, việc giảm đầu mối cũng tạo điều kiện tập trung nguồn lực đầu tư cơ sở vật chất, ứng dụng chuyển đổi số, nâng cao chất lượng đội ngũ và tăng hiệu quả quản lý. Đây là cách tiếp cận mang tính dài hạn, lấy chất lượng giáo dục làm mục tiêu thay vì chỉ chú trọng tinh giản về mặt tổ chức. Bộ GD&ĐT cũng đang phát triển nền tảng “gia sư AI” nhằm hỗ trợ học sinh tự học, góp phần giảm nhu cầu học thêm và giảm áp lực học tập.

Ở thực tiễn cơ sở, ông Nguyễn Văn Dũng - Phó Chủ tịch UBND phường Phù Khê (tỉnh Bắc Ninh) nhấn mạnh, việc sáp nhập các cơ sở giáo dục là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, phù hợp với yêu cầu đổi mới tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, đồng thời đáp ứng xu thế phát triển của nền giáo dục hiện đại, lấy chất lượng làm trung tâm.

Theo ông, sau sắp xếp, các nhà trường cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị nhà trường hiện đại, lấy nâng cao chất lượng giáo dục làm mục tiêu cốt lõi. Cùng đó, cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong mọi hoạt động của nhà trường, tạo nền tảng cho đổi mới sáng tạo, nâng cao hiệu quả quản trị, dạy học và phục vụ người học.