Cuộc cách mạng công nghệ đã mở ra những không gian học tập mới đồng thời đặt ra thách thức chưa từng có về đạo đức và kỹ năng sinh tồn trên không gian mạng. Talkshow với chủ đề “Quyền số của người học - Năng lực số của người thầy” do Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng tổ chức đã ghi nhận nhiều ý kiến đề xuất từ các nhà quản lý, chuyên gia và giảng viên để cùng tháo gỡ những nút thắt cốt lõi: Làm thế nào để bảo vệ quyền lợi người học và nâng tầm vị thế người thầy trong thế giới ảo.
Bảo vệ người học trên không gian mạng
Khái niệm “quyền số” không đơn thuần là việc truy cập internet hay sử dụng các thiết bị thông minh. Theo TS Lê Thị Thanh Tịnh, giảng viên Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng, tác giả cuốn sách về giáo dục quyền công dân số, vấn đề cốt lõi nằm ở việc giúp người học hiểu và thực hành các quyền này một cách có trách nhiệm. Người học ngày nay cần được trang bị một "hệ miễn dịch" toàn diện, bao gồm kỹ năng chọn lọc thông tin, ý thức tôn trọng dữ liệu cá nhân và đạo đức số.
Thực tế từ các cuộc khảo sát nhanh cho thấy, người học hiện nay đặc biệt quan tâm đến các vấn đề về sức khỏe tinh thần và quyền riêng tư trên môi trường mạng. Trong kỷ nguyên mà trí tuệ nhân tạo (AI) can thiệp sâu vào hành vi học tập, những áp lực về thông tin và nguy cơ lệ thuộc vào công nghệ đang trở thành mối đe dọa hiện hữu.
TS Hồ Thị Thúy Hằng, giảng viên Khoa Tâm lý - Giáo dục - Công tác xã hội, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng cho rằng, bên cạnh việc trang bị kỹ năng số, trường học cần đặc biệt quan tâm đến yếu tố tâm lý và sức khỏe tinh thần của người học trong không gian số.
Theo TS Thúy Hằng, người học ngày càng đối diện với áp lực thông tin, nguy cơ lệ thuộc công nghệ và những tác động tiêu cực từ mạng xã hội, do đó giáo dục cần chú trọng phát triển đạo đức số, kỹ năng tự bảo vệ và khả năng thích ứng lành mạnh, nhân văn trong môi trường số.
Việc hình thành tư duy phản biện là yếu tố tiên quyết. Người học không thể chỉ là những thực thể thụ động tiếp nhận thông tin mà phải biết đặt câu hỏi trước mỗi dòng dữ liệu, biết phân định đúng sai và chịu trách nhiệm về hành vi của mình trên không gian số. Đó chính là nền tảng để xây dựng một thế hệ công dân số nhân văn, biết tận dụng sức mạnh của công nghệ để phát triển bản thân thay vì trở thành nạn nhân.
Bản lĩnh sư phạm số của người thầy
Nếu người học là chủ thể của quyền số, thì người thầy chính là người dẫn dắt và bảo đảm cho các quyền ấy được thực thi đúng hướng. Tuy nhiên, một thực trạng đáng lo ngại được chỉ ra qua khảo sát là năng lực số của giáo viên hiện nay vẫn còn chênh lệch lớn; nhiều người vẫn chưa tự tin và chỉ tự đánh giá năng lực của mình ở mức trung bình. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc chuyển hóa từ "biết dùng công cụ" sang "năng lực sư phạm thực tiễn".
Nhà báo Trần Ngọc Tuấn, Trưởng đại diện báo Tiền phong tại Đà Nẵng đã đưa ra một hình ảnh ẩn dụ đầy ý nghĩa khi coi nhà trường và người thầy là những “mỏ neo” định hướng giá trị.
Trong bối cảnh mạng xã hội và công nghệ số phát triển nhanh chóng, nhà trường và người thầy phải giúp học sinh định hướng giá trị, giữ vững nhân văn trước những tác động phức tạp của môi trường số. Để làm được điều đó, người thầy không thể chỉ dừng lại ở việc thành thạo các phần mềm giảng dạy mà phải biết cách chuyển hóa công nghệ thành những trải nghiệm học tập có ý nghĩa, giúp học sinh thích ứng lâu dài với xã hội số.
Ông Nguyễn Hoàng Nam, Phó Giám đốc Sở GD&ĐT TP Đà Nẵng khẳng định tầm quan trọng của việc xây dựng một lộ trình bồi dưỡng bài bản. Ngành giáo dục thành phố đang triển khai mạng lưới giáo viên cốt cán và các chương trình tập huấn chuyên sâu nhằm xóa bỏ khoảng cách về năng lực số. Mục tiêu đặt ra là đến năm 2030, 100% cán bộ quản lý và giáo viên phải đạt chuẩn năng lực số theo quy định.
Cuộc trao đổi về “quyền số” và “năng lực số” cho thấy, dù công nghệ phát triển đến đâu thì đạo đức, trách nhiệm và sự thấu hiểu vẫn rất quan trọng. Khi người học được bảo vệ và giáo viên có đủ kỹ năng số, giáo dục sẽ có nền tảng vững chắc để phát triển trong thời đại công nghệ.
