Nghị quyết có ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng, thể hiện tư duy mới, tầm nhìn dài hạn của Đảng về vai trò của văn hóa trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.
Đặt văn hóa ngang tầm chính trị, kinh tế, xã hội
Văn hóa Việt Nam là kết tinh những giá trị tốt đẹp của dân tộc trong tiến trình hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước; là nguồn lực nội sinh quan trọng hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh người Việt Nam.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt ra một yêu cầu căn bản: “Đổi mới mạnh mẽ tư duy, thống nhất cao về nhận thức và hành động nhằm phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới”. Đây là sự chuyển hướng chiến lược trong nhận thức và hành động, có ý nghĩa quyết định đối với tương lai phát triển của văn hóa và con người Việt Nam.
Nhìn lại chặng đường phát triển, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng về kinh tế và hội nhập quốc tế, đời sống của người dân không ngừng nâng cao. Tuy nhiên, cùng với đó là những vấn đề lối sống, đạo đức xã hội và sự phai nhạt của một số giá trị truyền thống, cùng những lệch chuẩn trong không gian số.
Trong không ít quyết sách, văn hóa vẫn được xem như yếu tố bổ trợ cho mục tiêu kinh tế, chưa được nhìn nhận đầy đủ là nền tảng của phát triển bền vững. Đầu tư cho văn hóa đôi khi còn bị coi là chi phí, trong khi công tác quản lý ở một số nơi vẫn nặng về hành chính, thiếu vai trò kiến tạo môi trường sáng tạo.
Thực tế cho thấy, khi văn hóa chưa giữ vai trò trung tâm, tăng trưởng kinh tế dù nhanh cũng khó bền vững; xã hội dễ mất cân đối, con người chịu nhiều áp lực và các giá trị tốt đẹp khó lan toả sâu rộng.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đánh giá Nghị quyết 80 được Bộ Chính trị ban hành vào thời điểm trước thềm Đại hội lần thứ XIV của Đảng có ý nghĩa đặc biệt, không chỉ đối với lĩnh vực văn hóa mà còn với toàn bộ tiến trình phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Nghị quyết tiếp cận văn hóa từ một tầm nhìn mới. Văn hóa được xác định không chỉ là nền tảng tinh thần, mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần trực tiếp vào phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời giữ vai trò điều tiết, định hướng quá trình phát triển theo hướng bền vững, nhân văn.
Nghị quyết nêu rõ: “Quán triệt quan điểm phát triển văn hóa ngang tầm với chính trị, kinh tế, xã hội, gắn với xây dựng thế trận an ninh văn hóa, an ninh con người, chủ quyền văn hóa số. Quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo, coi trọng yếu tố văn hóa trong hoạch định chính sách phát triển, tạo điều kiện thuận lợi, huy động nguồn lực xã hội cho phát triển văn hóa”.
Cách tiếp cận này cho thấy sự chuyển biến rõ nét trong tư duy lãnh đạo và quản lý. Văn hóa không đứng ngoài, mà soi đường và thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Từ xây dựng thể chế, hoạch định chính sách, phát triển kinh tế, đô thị hoá đến chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, văn hóa cần trở thành một thành tố hữu cơ, góp phần định hình chất lượng và bản sắc của sự phát triển.
Con người là trung tâm, văn hóa là nền tảng
Việc coi văn hóa là một hệ điều tiết cho thấy vai trò của văn hóa trong định hướng hành vi xã hội, lối sống và chuẩn mực ứng xử, qua đó hạn chế những hệ luỵ tiêu cực của kinh tế thị trường và toàn cầu hoá.
Đổi mới tư duy phát triển văn hóa, trước hết đòi hỏi sự thay đổi từ đội ngũ lãnh đạo, quản lý các cấp. Khi văn hóa được nhìn nhận là động lực phát triển chứ không phải gánh nặng ngân sách, các quyết sách về đầu tư, nhân lực và cơ chế vận hành mới có thể tạo ra chuyển biến thực chất.
Nghị quyết 80 nhấn mạnh yêu cầu đưa văn hóa vào trung tâm chiến lược phát triển, gắn chặt phát triển văn hóa với xây dựng con người Việt Nam toàn diện: “Văn hóa phải thấm sâu vào mọi quy hoạch, kế hoạch, đề án, dự án với tầm nhìn dài hạn và tiêu chuẩn cao, bảo đảm đồng bộ, tương hỗ với các chính sách, giải pháp đột phá về phát triển kinh tế, giáo dục, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Đề cao vai trò con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực quan trọng nhất của sự phát triển bền vững”.
Đổi mới tư duy cũng đồng nghĩa với việc tôn trọng sự đa dạng và khuyến khích sáng tạo. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, xây dựng hành lang pháp lý và môi trường lành mạnh để văn hóa phát triển tự nhiên nhưng có định hướng. Đổi mới tư duy về văn hóa được cụ thể hoá bằng chính sách, nguồn lực và cơ chế thực thi hiệu quả.
Một nhiệm vụ quan trọng mà Nghị quyết đề ra, là đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục về văn hóa, trong đó báo chí, xuất bản đóng vai trò nòng cốt. Đa dạng hoá các phương thức truyền thông, chú trọng các hình thức truyền thông hiện đại, đặc biệt là truyền thông số.
Tạo dựng và định hướng môi trường văn hóa, thông tin, thị hiếu lành mạnh; đẩy mạnh giáo dục các hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam; phát hiện và nhân rộng các gương người tốt, việc tốt. Chủ động quảng bá văn hóa dân tộc ra thế giới, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại.
Phát huy vai trò, sứ mệnh của văn nghệ sĩ, trí thức, người làm công tác văn hóa, doanh nhân, nghệ nhân dân gian, người có uy tín, có tầm ảnh hưởng, chức sắc tôn giáo như một lực lượng nòng cốt, cùng với toàn thể nhân dân chung tay sáng tạo và lan toả giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, trong bối cảnh đẩy mạnh đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, Việt Nam cần phát triển không chỉ nhanh mà còn bền vững, nhân văn. Nghị quyết 80 đã khẳng định văn hóa và con người vừa là nền tảng tinh thần, vừa là nguồn lực nội sinh, động lực và “hệ điều tiết” cho sự phát triển của đất nước.
