Nhiều năm qua, xã hội thường nói về công nghệ với sự lạc quan. Internet mở ra kho tri thức khổng lồ, giúp trẻ học ngoại ngữ, tìm kiếm thông tin, kết nối bạn bè, tiếp cận các kỹ năng mới.

Điều đó đúng, nhưng mặt trái cũng đang lộ rõ, mạng xã hội không chủ yếu nhằm giáo dục trẻ em mà được thiết kế để giữ chân người dùng càng lâu càng tốt.

Đừng để tuổi thơ của trẻ bị đánh cắp

Hiện nay, mạng xã hội đã không ngừng “tiến hóa”, vượt xa chức năng giải trí ban đầu, âm thầm định hình nhân sinh quan, cách nói năng, hành vi ứng xử của giới trẻ; tuy nhiên, ở không ít gia đình lại vắng bóng sự đồng hành, định hướng từ cha mẹ, thậm chí là sự phó mặc, để trẻ “tự bơi giữa dòng nước xiết”.

Đáng lo hơn, trẻ không chỉ mất thời gian mà còn dần lệ thuộc vào điện thoại. Ban đầu là thích thú, sau là thói quen khó rời. Trẻ không còn đủ kiên nhẫn đọc một trang sách, không còn hứng thú trò chuyện, tâm sự với ông bà, cha mẹ, không còn thấy niềm vui trong một trò chơi cần chờ đợi, hợp tác, tưởng tượng.

Từ một video vô thưởng vô phạt, trẻ có thể nhanh chóng bị dẫn dắt tới các nội dung bạo lực, khiêu khích, độc hại hoặc những thử thách nguy hiểm.

Khi sự chú ý bị xé vụn, năng lực suy nghĩ sâu cũng bị bào mòn khiến các em mất dần năng lực tập trung, khả năng tự kiểm soát, sự kiên nhẫn và cả kỹ năng phân biệt đúng - sai, thật - giả.

Thuật toán trên các nền tảng số giúp tối ưu hóa nhu cầu của người dùng nhưng không thể thay thế tình yêu thương, sự thấu hiểu và trách nhiệm bảo vệ trẻ em của người lớn.

Nếu trước đây, môi trường tác động đến trẻ chủ yếu là gia đình, nhà trường, bạn bè, khu phố, làng xóm. Người lớn biết con chơi với ai, đi đâu, nghe gì, đọc gì.

Thì hôm nay, không gian tiếp cận tri thức của trẻ mở rộng hơn bao giờ hết. Chỉ bằng một thiết bị nhỏ trong tay, trẻ em có thể bước vào không gian xuyên biên giới, nơi cha mẹ nhiều khi không biết con mình đang xem nội dung gì, thần tượng những ai, bị ảnh hưởng bởi điều gì.

Trẻ em không đến với mạng xã hội bằng tâm thế cảnh giác của người lớn. Các em như những trang giấy trắng hồn nhiên bước vào không gian mạng bằng trí tò mò, thấy vui thì xem tiếp, thấy lạ thì dừng lại, thấy được quan tâm thì trả lời, thấy được khen thì muốn đăng thêm, thấy bị chê thì tổn thương, thấy bạn bè cùng làm thì dễ bắt chước, làm theo.

Công nghệ, xét ở mặt tích cực, đã mở ra một cánh cửa lớn nhưng cũng chính cánh cửa ấy cũng có thể dẫn trẻ đến những mặt tối của mạng xã hội: Bạo lực, tin giả, khiêu khích, bắt nạt trực tuyến, dụ dỗ, lừa đảo, phát tán hình ảnh riêng tư, thao túng tâm lý và những thử thách nguy hiểm được ngụy trang dưới lớp vỏ giải trí.

Tăng cường “lá chắn” bảo vệ trẻ em

Trước những nguy cơ khó lường trên không gian mạng, nhiều quốc gia bắt đầu đặt vấn đề hạn chế hoặc cấm trẻ em dưới một độ tuổi nhất định sử dụng mạng xã hội. Vấn đề này gây ra nhiều tranh luận gay gắt. Cấm triệt để sẽ tạo ra cảm giác an toàn, nhưng cũng rất dễ đẩy trẻ sang các tài khoản giả, thiết bị mượn, các hội nhóm kín khó kiểm soát hơn.

Ở góc nhìn rộng hơn, đây không phải là cuộc chiến chống lại công nghệ. Vấn đề là phải thiết lập cơ chế bảo đảm sự an toàn cho trẻ em trên không gian mạng và pháp luật cần được xây dựng để theo kịp tốc độ biến đổi của đời sống số.

Trong đó, trẻ em được quyền tiếp cận internet nhưng không thể phó mặc cho thuật toán; được kết nối nhưng không đánh mất an toàn riêng tư; được giải trí, thỏa thích sáng tạo nhưng có sự đồng hành, quản lý từ gia đình và nhà trường.

Đó là bài toán cần có lời giải để phát triển không gian số an toàn, lành mạnh cho trẻ.

Một thế hệ trẻ em lớn lên cùng công nghệ sẽ là điều không thể đảo ngược. Nhưng các em lớn lên tỉnh táo hay lệ thuộc, sáng tạo hay bị dẫn dắt, an toàn hay dễ tổn thương, phụ thuộc rất lớn vào việc xây dựng một hành lang pháp lý toàn diện, cùng sự đồng hành của gia đình, nhà trường và xã hội.

Đây là điều kiện tiên quyết bảo vệ trẻ em trước những rủi ro, đồng thời giúp các em sử dụng công nghệ một cách an toàn, lành mạnh, được học hỏi, kết nối và trưởng thành.

Điều này đòi hỏi, các hành vi dụ dỗ, phát tán nội dung nhạy cảm, kích động tự hại… phải được nhận diện từ sớm và xử lý nghiêm.

Đồng thời, với các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới hoạt động tại Việt Nam, yêu cầu về hiện diện pháp lý, đầu mối kỹ thuật và cơ chế lưu trữ dữ liệu trong nước cũng cần được đặt ra chặt chẽ, nghiêm túc, để khi có hành vi vi phạm, việc truy vết, phối hợp và gỡ bỏ nội dung độc hại không bị chậm hơn tốc độ lan truyền, gây tổn thương cho trẻ nhỏ.

Tuy nhiên, nếu chỉ dựng hàng rào kỹ thuật và chế tài pháp lý mà không làm phong phú hơn đời sống tinh thần, thể chất của trẻ thì việc bảo vệ vẫn chưa trọn vẹn.

Một phần nguyên nhân khiến nhiều trẻ dễ “đắm chìm” vào mạng xã hội là đời sống ngoài chiếc điện thoại vẫn còn thiếu đi nhiều lựa chọn hấp dẫn.

Và cái cần cải tạo không chỉ là thiết bị trong tay trẻ, mà là toàn bộ hệ sinh thái đang bao quanh trẻ: thói quen trong gia đình, chương trình nhà trường, nền tảng pháp luật và chất lượng đời sống cộng đồng.

Đừng để mạng xã hội đánh cắp tuổi thơ trẻ em. Nhưng cũng đừng chỉ nói điều đó như một khẩu hiệu.

Muốn giữ tuổi thơ, phải bắt đầu từ những việc rất cụ thể: quy tắc sử dụng điện thoại trong gia đình; tiết học an toàn mạng trong nhà trường; bộ lọc chặt chẽ trên các nền tảng; một chế tài đủ mạnh trong thể chế, pháp luật; các sân chơi đa dạng ngoài đời thực, sự lắng nghe, đồng cảm, thấu hiểu giữa cha mẹ và con cái.

Công nghệ có thể mở cánh cửa để trẻ em bước vào tương lai nhưng để đi qua cánh cửa ấy một cách an toàn, các em cần được bảo vệ bằng hành lang pháp lý đầy đủ, sự quan tâm của gia đình, sự giáo dục của nhà trường và trách nhiệm của toàn xã hội.

Mục tiêu không phải là kéo trẻ lùi lại, mà là giúp các em tiến về phía trước an toàn, tự tin và có khả năng tự bảo vệ mình.