Khi những giá trị ấy ngày càng xa lạ với người trẻ, công nghệ lại mở ra những cách thức mới để họ tìm hiểu, trải nghiệm và tham gia gìn giữ di sản.
Từ trò chơi 3D về nghề tranh kiếng Nam Bộ đến nền tảng số hóa ký ức gia đình, những ý tưởng của sinh viên Trường Đại học FPT góp phần đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với đời sống hiện đại.
Từ tranh kiếng đến gia phả số
Trong trò chơi 3D “Ký ức di sản”, người chơi được khám phá một vùng quê miền Tây Nam Bộ, tìm hiểu đời sống làng nghề và nghệ thuật làm tranh kiếng. Thay vì chỉ giới thiệu hình ảnh những bức tranh nhiều màu sắc, nhóm sinh viên lựa chọn thể loại nhập vai phiêu lưu, kết hợp khám phá, giải đố và giáo dục để xây dựng hành trình trải nghiệm.
Đặc biệt là kỹ thuật vẽ ngược trên kính, đặc trưng của nghề tranh kiếng Nam Bộ, được chuyển thành các nhiệm vụ tương tác. Đây là công đoạn có tính đặc thù, đòi hỏi người làm nghề nắm vững trình tự và tính chất từng thao tác. Khi đưa vào trò chơi, nhóm phải tính toán cách mô phỏng để người chơi vừa có thể tham gia, vừa hiểu được những đặc trưng cơ bản của nghề.
Để tránh tái hiện sai lệch tri thức thủ công, các thành viên tìm hiểu tài liệu, trao đổi với người am hiểu văn hóa và kết nối với nghệ nhân Trần Xuân Duy, người có hơn 20 năm kinh nghiệm trong nghề vẽ tranh kiếng. Thách thức lớn không chỉ nằm ở kỹ thuật lập trình, mà còn ở việc cân bằng giữa tính hấp dẫn của trò chơi và độ chính xác của nội dung văn hóa.
Nếu “Ký ức di sản” hướng người trẻ đến một nghề thủ công cụ thể thì “Golden Memories” lại tìm cách lưu giữ những giá trị văn hóa trong mỗi gia đình. Nền tảng hình thành được xuất phát từ thực tế nhiều người trẻ học tập, làm việc xa quê, ít có điều kiện trò chuyện với ông bà, tìm hiểu về tổ tiên và các mối quan hệ dòng họ.
“Golden Memories” tích hợp cây gia phả số, dòng thời gian kỷ niệm, lịch âm và bảng xưng hô theo quan hệ thân tộc. Trong đó, bảng xưng hô tự động hiển thị cách gọi phù hợp như ông nội, bà ngoại, bác, chú, cô, dì… theo vị trí của người xem trong gia đình. Những cách gọi vốn gắn với quan hệ huyết thống, vai vế và truyền thống ứng xử của người Việt được đưa vào một tiện ích số, giúp người trẻ hiểu hơn về gia đình, dòng họ.
Nền tảng còn hỗ trợ lưu giữ hình ảnh, câu chuyện, ngày giỗ, Tết và những dấu mốc đáng nhớ. Với người cao tuổi, nhóm hướng đến thiết kế đơn giản, giảm bớt thao tác sử dụng; đồng thời tích hợp một số tính năng theo dõi hoạt động sức khỏe, lịch uống thuốc để con cháu có thêm thông tin quan tâm đến cha mẹ từ xa.
Theo khảo sát 115 người dùng, cây gia phả là tính năng được đánh giá cao nhất, chiếm 31,3%.
Điều này có ý nghĩa với thế hệ trẻ, vốn quen thuộc với trò chơi điện tử, thiết bị thông minh và các nền tảng trực tuyến. Khi một nghề thủ công được kể bằng ngôn ngữ game, hay câu chuyện gia đình được lưu giữ qua cây gia phả số, những giá trị tưởng chừng xa xôi lại xuất hiện trong không gian quen thuộc với người sử dụng.
Giữ di sản từ trải nghiệm thực tế
Công việc bảo tồn di sản lâu nay gắn với sưu tầm, kiểm kê, tư liệu hóa, phục dựng và lưu giữ hiện vật. Đây vẫn là những nhiệm vụ quan trọng, nhưng công nghệ số mở thêm khả năng đưa di sản ra khỏi phạm vi lưu trữ, đến gần hơn với sinh hoạt thường ngày của con người.
Đằng sau mỗi sản phẩm là quá trình tìm hiểu và diễn giải tri thức văn hóa. Để xây dựng “Ký ức di sản”, sinh viên phải nghiên cứu đặc trưng của tranh kiếng, trao đổi với nghệ nhân và tìm cách chuyển hóa thao tác nghề thành nhiệm vụ trong game. Với “Golden Memories”, việc xây dựng bảng xưng hô hay cây gia phả đòi hỏi sự hiểu biết về quan hệ thân tộc, phong tục và văn hóa ứng xử của người Việt.
Dù mở ra nhiều khả năng, số hóa không đồng nghĩa với bảo tồn trọn vẹn di sản. Một trò chơi có thể mô phỏng quy trình làm tranh kiếng nhưng không thể thay thế bàn tay, kinh nghiệm của nghệ nhân. Một nền tảng có thể lưu giữ gia phả, hình ảnh và câu chuyện gia đình nhưng không thể thay thế những cuộc gặp gỡ, sự chăm sóc và tình cảm giữa các thành viên.
Đây cũng là giới hạn của các sản phẩm văn hóa số. Tuy nhiên để hạn chế khoảng cách giữa thật và ảo, nhóm “Ký ức di sản” dự kiến tổ chức hoạt động kết hợp chơi game với thực hành làm tranh kiếng, để người tham gia đối chiếu trải nghiệm trên màn hình với công việc thực tế của nghệ nhân.
Nhóm “Golden Memories” cũng dự kiến thử nghiệm với 30 - 50 hộ gia đình, tiếp nhận phản hồi để hoàn thiện giao diện và tính năng, nhất là khả năng sử dụng đối với người cao tuổi. Một nền tảng muốn duy trì kết nối gia đình không chỉ cần công nghệ thuận tiện mà còn phải phù hợp với thói quen và nhu cầu của các thành viên.
Thực tế, cả hai dự án vẫn đang ở những bước phát triển ban đầu nên chưa đủ để khẳng định hiệu quả bảo tồn hay khả năng duy trì lâu dài. Tuy nhiên, điều cần quan tâm hơn là những sản phẩm ấy có giúp người sử dụng hiểu sâu hơn về di sản, khơi gợi mong muốn tìm hiểu nghề truyền thống, tìm về nguồn cội và duy trì các giá trị văn hóa trong đời sống hay không.
Thước đo của một sản phẩm công nghệ văn hóa không thể chỉ là lượt truy cập, số người chơi hay lượng dữ liệu lưu trữ, mà còn ở khả năng tạo ra sự gắn bó lâu dài giữa con người với di sản. Người trẻ có thể sử dụng công nghệ để kể lại những câu chuyện ấy bằng ngôn ngữ gần gũi với mình, nhưng sức sống của di sản vẫn cần được nuôi dưỡng bằng sự tham gia của cộng đồng.
Một dự án hướng đến di sản nghề thủ công, dự án còn lại lưu giữ văn hóa gia đình... tuy khác nhau về nội dung, cả hai cùng xuất phát từ mong muốn đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với thế hệ số. Di sản không chỉ được giới thiệu để công chúng biết đến, mà cần có những hình thức để mỗi người chủ động tìm hiểu, tương tác và duy trì mối liên hệ với văn hóa.
