Máy móc có thể cung cấp kiến thức nhanh chóng, chấm điểm chính xác từng thao tác. Nhưng trong thế giới ấy, giá trị của người thầy không chỉ nằm ở tri thức mà còn ở sự thấu cảm, lòng bao dung và đạo đức nghề nghiệp – những điều công nghệ không thể thay thế.
Không đối đầu công nghệ
Tại Học viện Hàng không Việt Nam, hành trình đào tạo những “phi công bản lĩnh” được xây dựng trên ba trụ cột cốt lõi. Thứ nhất, quản lý nguồn lực buồng lái (CRM) không chỉ là kỹ năng thuần túy; giảng viên còn rèn luyện cho học viên khả năng xử lý áp lực, đưa ra quyết định quan trọng ngoài kịch bản. Thứ hai, sự thấu cảm của người thầy là điều máy tính với những đánh giá đúng - sai lạnh lùng không thể thay thế. Thầy cô thấu hiểu những rào cản tâm lý sau mỗi thất bại, kiên nhẫn giúp học trò lấy lại bản lĩnh. Cuối cùng, văn hóa an toàn được bồi đắp từ ý thức tôn trọng sinh mạng và lòng tự trọng nghề nghiệp, giúp sinh viên hiểu rõ ý nghĩa, nghiêm túc tuân thủ các quy trình kỹ thuật.
ThS Phạm Thái Sơn - Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông, Trường Đại học Công Thương TPHCM (HUIT), cho rằng tài sản lớn nhất của một trường đại học không nằm ở máy móc mà ở đội ngũ giảng viên sáng tạo. Gần 24 năm gắn bó với bục giảng, ông nhận thấy AI có thể đưa ra câu trả lời nhanh chóng, nhưng chỉ người thầy mới giúp sinh viên đặt câu hỏi đúng, phản biện câu trả lời do máy tạo ra, hiểu bản chất vấn đề và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Trước làn sóng số hóa, đặt AI và người thầy ở hai chiến tuyến đối lập là góc nhìn không còn phù hợp. AI đang nhanh chóng thâm nhập vào mọi khía cạnh của học tập, nghiên cứu và thực hành nghề nghiệp. Vì vậy, giảng viên cần biết sử dụng và làm chủ công nghệ. Người thầy không phải là người biết nhiều thông tin hơn AI, mà cần hiểu công nghệ có thế mạnh ở đâu, hạn chế thế nào và có thể tạo ra sai lệch gì để hướng dẫn người học kiểm chứng.
Từ góc độ quản lý một cơ sở đào tạo đặc thù, PGS.TS Trần Hoài An - Giám đốc Học viện Hàng không Việt Nam (VAA), cho biết tự động hóa đặt ra yêu cầu tái cấu trúc năng lực giảng viên. Vai trò người thầy cần chuyển từ truyền thụ kiến thức đơn thuần sang dẫn dắt việc ứng dụng công nghệ và phát triển tư duy phản biện.
Tại VAA, khi AI và các hệ thống mô phỏng có thể đưa ra kịch bản kỹ thuật tức thì, giảng viên không còn là người duy nhất nắm giữ thông tin. Thay vì chỉ giảng theo giáo trình, giảng viên bay (Flight Instructors) hay giảng viên quản lý không lưu (ATM) hướng dẫn sinh viên khai thác dữ liệu lớn, làm chủ các hệ thống mô phỏng thế hệ mới và đánh giá quyết định của máy tính. Quan trọng hơn, người thầy rèn luyện cho sinh viên tư duy xử lý tình huống khi hệ thống gặp sự cố – điều đòi hỏi sự linh hoạt của con người mà AI chưa thể thay thế.
“Chính vì thế, triết lý giáo dục đang dần dịch chuyển sang việc lấy người học làm trung tâm. Giảng viên được trang bị các phương pháp sư phạm số như lớp học đảo ngược, học qua dự án hay tích hợp công nghệ thực tế ảo/thực tế tăng cường (VR/AR). Người thầy hiện đại không cung cấp câu trả lời có sẵn, mà đặt ra những vấn đề hóc búa, kích thích tư duy và hướng dẫn sinh viên tự tìm ra giải pháp”, PGS.TS Trần Hoài An nhấn mạnh.
Từ góc nhìn người học, sinh viên Đặng Duy Khoa, khoa Kỹ thuật Hàng không (VAA), cho rằng kỳ vọng dành cho người thầy không thay đổi dù AI phát triển đến đâu. Giảng viên không chỉ giúp sinh viên giải quyết bài tập mà còn đồng hành, kết nối kiến thức cũ và mới để các em tiếp cận bài học hiệu quả. Sinh viên mong muốn được lắng nghe góc nhìn, trải nghiệm thực tế và cả những vấp ngã trong nghề của thầy cô – những bài học trường đời mà công cụ AI không thể tổng hợp đầy đủ.
Sự thấu cảm phía sau những cỗ máy vô tri
Một thách thức lớn của giáo dục hiện đại là duy trì kết nối giữa người với người khi màn hình và máy móc ngày càng hiện diện trong quá trình học tập. Theo ThS Phạm Thái Sơn, truyền thông giáo dục không nên chỉ xoay quanh thành tích nghiên cứu khoa học mà cần kể cả những câu chuyện thầm lặng sau bục giảng: Những giờ lên lớp tận tâm, những buổi chiều thầy cô nán lại hướng dẫn đồ án hay sự đồng hành khi sinh viên gặp khủng hoảng. Thực tế cho thấy, có những giảng viên gần 40 tuổi vẫn được sinh viên vây quanh sau giờ học bởi sự nhiệt tình giải đáp và thấu hiểu tâm lý người trẻ.
Sự thấu cảm càng quan trọng trong môi trường đào tạo có mức độ rủi ro cao như hàng không. Theo PGS.TS Trần Hoài An, buồng lái mô phỏng hiện nay có độ chân thực gần như tuyệt đối. Máy móc có thể tái lập góc nghiêng, đo lực phản hồi của cần lái, mô phỏng thời tiết khắc nghiệt và chấm điểm người học khách quan.
Tuy nhiên, dù tính toán chính xác và không biết mệt mỏi, thiết bị mô phỏng (Simulator) cũng chỉ giúp người học thành thạo kỹ năng thao tác. Sự dẫn dắt của người thầy mới góp phần rèn luyện một “phi công bản lĩnh”.
Hàng không là lĩnh vực không cho phép sai lầm, bởi sinh mạng con người không có nút “Reset” như khi thực hành trên buồng mô phỏng. Máy tính đánh giá dựa trên thuật toán đúng/sai; học viên thao tác sai 10 lần sẽ nhận cảnh báo 10 lần.
Người thầy, trái lại, có thể nhận ra rào cản tâm lý khiến học viên gặp khó khăn, từ đó điều chỉnh phương pháp, động viên và giúp họ lấy lại tinh thần. Sự trưởng thành của phi công hay kỹ sư hàng không không chỉ đến từ những chuyến bay mô phỏng suôn sẻ mà còn từ những lần được thầy cô kiên nhẫn nâng đỡ sau thất bại.
Kỷ luật nghiêm ngặt là nền tảng của ngành hàng không. Một phút lơ đễnh của kiểm soát viên không lưu hay thao tác lệch chuẩn của phi công đều có thể phải trả giá bằng sinh mạng. Tuy nhiên, PGS.TS Trần Hoài An nhấn mạnh, nếu kỷ luật chỉ dựa trên nỗi sợ và hình phạt, giáo dục có thể tạo ra những “cỗ máy vận hành” thụ động, dễ suy sụp khi gặp biến cố thực tế.
Tại VAA, sự bao dung và tình thầy trò không làm suy giảm kỷ luật mà tạo nền tảng tâm lý để kỷ luật được thực thi nhân văn. Tinh thần “Văn hóa an toàn cởi mở” thể hiện qua cách giảng viên trao đổi với sinh viên khi các em mắc lỗi trên hệ thống mô phỏng. Thay vì chỉ trích, làm tổn thương lòng tự trọng, thầy cô đặt câu hỏi: “Tại sao lúc đó em lại ra quyết định như vậy? Cảm xúc của em lúc đó thế nào?”.
“Sự thấu cảm giúp sinh viên hiểu rằng ai cũng có thể mắc sai sót, nhưng bản lĩnh nghề nghiệp nằm ở việc dám báo cáo trung thực và học hỏi từ lỗi lầm. Ngoài đời thực, đằng sau sự nghiêm khắc trên phòng huấn luyện là sự ấm áp của người thầy, sẵn sàng chia sẻ những bất ổn tâm lý, áp lực tài chính hay khó khăn cá nhân của sinh viên, từ đó giúp họ phục hồi và giữ vững đam mê nghề nghiệp”, PGS.TS Trần Hoài An khẳng định.
Ngọn lửa đam mê và nền tảng đạo đức
Trong 5 - 10 năm tới, khi AI tham gia sâu hơn vào giáo dục, những giá trị cốt lõi của người thầy vẫn là đạo đức, lửa nghề, tình yêu thương và sự đồng hành. Từ góc nhìn của thế hệ Gen Z, sinh viên Đặng Duy Khoa cho rằng AI không thể thay thế người thầy trong việc rèn nhân cách và truyền lửa đam mê. Đạo đức không thể hình thành chỉ sau một video bài giảng hay một văn bản do công nghệ tạo ra.
“Quá trình rèn giũa ấy đòi hỏi sự kiên nhẫn, tính khoa học và đôi khi là sự nghiêm khắc từ những người đi trước. Người thầy đóng vai trò là tấm gương phản chiếu, truyền đạt những giá trị nhân văn thông qua những hành xử nhỏ nhất mỗi ngày”, Duy bộc bạch.
Niềm đam mê gắn liền với cảm xúc. Muốn truyền lửa cho thế hệ sau, người thầy trước hết phải có nhiệt huyết với nghề. AI dù thông minh đến đâu vẫn là công cụ, không có cảm xúc chân thật để khơi dậy và nuôi dưỡng đam mê trong lòng người học.
ThS Phạm Thái Sơn cho rằng, trái tim người thầy trong thời đại số trước hết thể hiện ở sự thấu hiểu học trò. Gen Z có cách tiếp nhận thông tin và nhìn nhận việc học khác biệt, đòi hỏi giảng viên giàu kinh nghiệm không ngừng tìm hiểu người trẻ, thay vì áp đặt cách học của thế hệ trước. Tuy nhiên, thấu hiểu không đồng nghĩa với nuông chiều.
“Nguyên tắc giáo dục vẫn phải được giữ vững, điều gì phù hợp thì linh hoạt áp dụng, điều gì sai trái phải thẳng thắn chỉ ra. Một người thầy chân chính luôn phải tự vấn lương tâm mỗi khi bước lên bục giảng: Cách mình dạy hôm nay có thực sự giúp các em tốt hơn không? Cái tâm với nghề giáo chính là mỏ neo giữ vững giá trị của người thầy giữa dòng chảy cuồn cuộn của công nghệ”, ThS Phạm Thái Sơn nhận định.
Ở góc độ đạo đức nghề nghiệp, PGS.TS Trần Hoài An chia sẻ triết lý “Đánh thức sứ mệnh” của VAA. Một “thợ dạy” chỉ cung cấp quy trình vận hành máy móc, còn nhà giáo dục giúp sinh viên hiểu vì sao cần gắn bó và cống hiến cho công việc. Qua các bài học, người thầy nhắc sinh viên rằng phía sau cần lái hay màn hình radar không chỉ là những thông số kỹ thuật mà còn là sinh mạng của hàng trăm người và sự bình yên của nhiều gia đình.
Giảng viên giúp người học hình thành lòng tự trọng nghề nghiệp, ý thức tuân thủ văn hóa an toàn và sự trung thực trong từng báo cáo kỹ thuật. Tình yêu thương, sự tôn trọng từ thầy cô cũng giúp sinh viên biết trân trọng và hỗ trợ đồng nghiệp trong môi trường làm việc căng thẳng thông qua Quản lý nguồn lực phi hành đoàn (CRM).
Kỷ luật thép tạo bộ khung cho một nhân sự chuyên nghiệp, còn sự thấu cảm và tình thầy trò nuôi dưỡng bản lĩnh, giúp họ không chỉ làm chủ bầu trời mà còn trở thành những công dân tử tế, có trách nhiệm với cộng đồng.
“Công nghệ có thể tạo ra những thay đổi mạnh mẽ về công cụ và phương pháp truyền thụ kiến thức, nhưng những giá trị thuộc về ‘trái tim’ người thầy như lòng yêu nghề, sự thấu cảm, khả năng truyền cảm hứng và xây dựng nhân cách sẽ mãi là những giá trị không thể thay thế. Đầu tư vào công nghệ là trang bị công cụ, nhưng đầu tư vào con người, vào trái tim và trí tuệ của người thầy mới là điểm tựa vững chắc cho sự phát triển lâu dài của nền giáo dục”, PGS.TS Trần Hoài An đúc kết.
