Ngành Thương mại điện tử: Làm chủ hệ sinh thái số, không chỉ dừng ở livestream

Tuy nhiên, nhiều người trẻ lao vào lĩnh vực này với tâm thế “khởi nghiệp bán hàng” để rồi nhanh chóng thất bại, trong khi doanh nghiệp vẫn “đỏ mắt” tìm kiếm nhân sự chất lượng cao.

“Khát” nhân lực có tư duy hệ thống

ThS Lâm Văn Quản - Chủ tịch Hội Giáo dục Nghề nghiệp TPHCM, nhận định, nếu xã hội chỉ hiểu thương mại điện tử là hoạt động livestream bán hàng hay đăng sản phẩm lên các sàn trực tuyến thì nỗi lo về sự “bão hòa” hoàn toàn có cơ sở. Tuy nhiên, bản chất của “ngành học thời đại” này rộng lớn và sâu sắc hơn nhiều.

Thực chất, thương mại điện tử cần được nhìn nhận như một hệ sinh thái kinh tế trong môi trường số, bao gồm nhiều cấu phần liên kết chặt chẽ và hữu cơ với nhau: Từ bán hàng, tiếp thị, xây dựng thương hiệu đến phân tích hành vi khách hàng, quản trị rủi ro, tổ chức chuỗi cung ứng và quan trọng nhất là khả năng nhận diện nhu cầu thị trường để dự báo xu hướng. Hiệu quả trong nền kinh tế số không đến từ kỹ năng đơn lẻ. Một cá nhân có thể bán hàng giỏi, nhưng nếu thiếu tư duy về logistics hoặc quản trị rủi ro, mô hình kinh doanh đó khó tồn tại bền vững.

Dự báo bức tranh thị trường lao động trong 5 - 10 năm tới, ông Quản cho rằng các mô hình thương mại điện tử truyền thống vốn cạnh tranh chủ yếu bằng việc “đạp giá”, sẽ dần bộc lộ giới hạn và bị đào thải. Ngược lại, các mô hình mới như thương mại xã hội hay thương mại điện tử xuyên biên giới sẽ phát triển mạnh. Điều này đặt ra “đề bài” khó cho công tác đào tạo: Nguồn nhân lực không chỉ biết bán hàng, mà còn phải thấu hiểu người tiêu dùng, biết xây dựng niềm tin thương hiệu và quản trị dòng chảy hàng hóa trong bối cảnh thị trường toàn cầu mở.

Chủ tịch Hội Giáo dục Nghề nghiệp TPHCM dẫn chứng, ngay từ giai đoạn 2014 - 2015, khi Trường Cao đẳng Kinh tế TPHCM đổi mới công tác tuyển sinh, nhà trường đã áp dụng tư duy của kinh tế số. Việc ứng dụng marketing số gắn với xây dựng thương hiệu và phân tích hành vi người học mang lại hiệu quả rõ rệt, giúp tiết kiệm đáng kể thời gian và nguồn lực.

Từ thực tế đó, ông khẳng định marketing số, thương mại điện tử và logistics thực chất nằm trong cùng một hệ sinh thái, không thể tiếp cận rời rạc. “Vì vậy, nếu nói ‘bão hòa’, theo tôi không phải bão hòa về cơ hội, mà là về nguồn nhân lực thiếu nền tảng và tư duy hệ thống. Ngược lại, nguồn nhân lực được đào tạo bài bản, hiểu đúng hệ sinh thái và biết lựa chọn ‘ngách’ phù hợp với năng lực của mình vẫn đang thiếu”, ông Quản nhấn mạnh.

Thực trạng nhiều bạn trẻ thất bại khi khởi nghiệp hiện nay không phải vì thiếu ý tưởng hay nhiệt huyết, mà do “hổng” kiến thức về các cấu phần của kinh doanh số. Khi chỉ nhìn thương mại điện tử như phần nổi của tảng băng trôi, tức hoạt động bán hàng, rủi ro vấp ngã ở các khâu tài chính, pháp lý hay chuỗi cung ứng là rất lớn.

“Học thương mại điện tử không chỉ để trở thành người bán hàng giỏi. Những năng lực hình thành từ ngành học này - từ tư duy dữ liệu đến quản trị chuỗi giá trị là nền tảng nghề nghiệp bền vững, có thể ứng dụng linh hoạt trong nhiều lĩnh vực tương lai”, ông Quản nhấn mạnh.

Phải là người “chỉ huy” công nghệ

Đi sâu vào những “lỗ hổng” thực tế của sinh viên khi rời ghế nhà trường, ông Phan Thanh Lâm - Phó Hiệu trưởng Trường Trung cấp Quốc tế Khôi Việt (TPHCM), cho rằng khoảng cách giữa giảng đường và doanh nghiệp vẫn là bài toán nan giải. Sinh viên ngành Thương mại điện tử hiện nay không hẳn thiếu kiến thức lý thuyết mà thiếu năng lực “làm thật” trong môi trường biến động liên tục.

Kiến thức còn nặng tính hàn lâm, ít tiếp cận công cụ thực tế như Big Data, cũng như thiếu kỹ năng livestream bán hàng hoặc vận hành sàn thương mại điện tử. Đặc biệt, nhiều sinh viên thiếu tư duy dữ liệu, tức khả năng đọc, phân tích và ra quyết định dựa trên số liệu. Bên cạnh đó, sự hụt hơi khi đối mặt với áp lực KPI, tốc độ xử lý đơn hàng và môi trường cạnh tranh khốc liệt cũng là rào cản lớn.

Để rút ngắn khoảng cách này, ông Lâm đề xuất các cơ sở đào tạo cần một cuộc “cách mạng” trong phương pháp giảng dạy. Theo đó, cần chuyển mạnh từ dạy “kiến thức cố định” sang phát triển năng lực nghề nghiệp và kỹ năng thích ứng; thiết kế chương trình theo mô hình học tập dự án (project-based learning), xây dựng các tình huống thực tế và cập nhật nội dung theo chu kỳ ngắn nhằm bắt kịp xu hướng công nghệ. Sự liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp thương mại điện tử để đưa sinh viên đi thực tập, làm việc sớm là yếu tố then chốt.

Bên cạnh áp lực về kỹ năng, sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa cũng tạo tâm lý lo ngại cho người học về nguy cơ bị thay thế. Trước băn khoăn này, ông Phan Thanh Lâm nhận định AI và tự động hóa không “xóa việc làm”, mà loại bỏ các công việc giá trị thấp trong thương mại điện tử. Ngược lại, chúng tạo ra nhiều cơ hội mới ở những vị trí đòi hỏi tư duy, sáng tạo và năng lực quản trị hệ thống số.

Cũng theo ông Lâm, nguy cơ đào thải chủ yếu xảy ra với nhóm lao động làm việc rập khuôn, phụ thuộc thao tác thủ công, không hiểu dữ liệu và thiếu khả năng thích nghi. Ngược lại, cơ hội sẽ rộng mở cho những nhân sự biết kết hợp sức mạnh con người với AI, ở các vị trí như phân tích dữ liệu kinh doanh, quản trị hệ thống AI, tối ưu hóa sàn thương mại điện tử, hoạch định chiến lược marketing số và quản lý chuỗi cung ứng thông minh.

Để không bị máy móc thay thế, Phó Hiệu trưởng Trường Trung cấp Quốc tế Khôi Việt khuyến nghị sinh viên trang bị 5 năng lực cốt lõi: Tư duy số và khả năng làm việc cùng AI (biết cách ra lệnh, kiểm soát và tối ưu kết quả từ AI); kỹ năng ra quyết định dựa trên dữ liệu; năng lực sáng tạo và hoạch định chiến lược; tư duy tổng thể để hiểu trọn vẹn chuỗi vận hành; thái độ học tập suốt đời, sẵn sàng cập nhật công nghệ mới.