Tọa đàm “Giáo dục đạo đức, văn hóa ứng xử chuẩn mực, văn minh trên môi trường số cho học sinh, sinh viên các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp” được tổ chức theo hai hình thức trực tiếp và trực tuyến.
Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Thị Quyên Thanh chủ trì tọa đàm.
Không gian số và những thách thức mới
Phát biểu khai mạc tọa đàm, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Thị Quyên Thanh nhấn mạnh, môi trường số đã trở thành “không gian sống thứ hai” của học sinh, sinh viên. Đây không chỉ là nơi giải trí hay tìm kiếm thông tin mà còn là không gian học tập, giao tiếp, xây dựng các mối quan hệ, định hình nhân cách và thể hiện bản sắc cá nhân của người trẻ.
Theo số liệu khảo sát được dẫn tại tọa đàm, 43,9% thanh niên sử dụng internet, mạng xã hội từ 2 - 4 giờ mỗi ngày; hơn 27% dành trên 5 giờ mỗi ngày cho hoạt động này. Bên cạnh những lợi ích về tiếp cận tri thức, kết nối và sáng tạo, môi trường số đang đặt học sinh, sinh viên trước nhiều nguy cơ như bạo lực ngôn từ, bắt nạt trực tuyến, tin giả, lừa đảo, xâm phạm quyền riêng tư và những biểu hiện lệch chuẩn trong nhận thức, hành vi.
Thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh đặc biệt lưu ý những thách thức từ sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI), trong đó có vấn đề liêm chính học thuật, bảo vệ dữ liệu cá nhân và trách nhiệm khi sử dụng công nghệ.
Tọa đàm tập trung nhận diện thực trạng, nguy cơ và thách thức đối với học sinh, sinh viên; làm rõ vai trò, trách nhiệm và cơ chế phối hợp giữa nhà trường, gia đình, tổ chức Đoàn, Hội, lực lượng chức năng và chính người học. Cùng với đó, cần đề xuất giải pháp thiết thực, có khả năng triển khai trong các cơ sở giáo dục.
Theo Thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh, giáo dục văn hóa ứng xử số cần chuyển từ cấm đoán, răn đe sang trải nghiệm, thực hành, khuyến khích sự tự giác và nâng cao sức đề kháng số cho người học. Mục tiêu là giúp học sinh, sinh viên biết tự bảo vệ mình, phân biệt đúng - sai và chịu trách nhiệm với hành vi trên không gian mạng, hướng tới thế hệ công dân số “Tâm trong - Trí sáng - Hoài bão lớn”.
Đưa chuẩn mực ứng xử vào hoạt động giáo dục
Thượng tá Lê Quang Hiển, đại diện Cục An ninh Chính trị nội bộ - Bộ Công an cho biết, cơ quan chức năng đã ghi nhận hơn 100 nhóm có tên gọi “con ghét cha, con ghét mẹ” được hình thành trên không gian mạng trong một thời gian ngắn. Tình trạng công kích, xúc phạm người khác, phát tán thông tin riêng tư, chia sẻ nội dung chưa kiểm chứng xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội. Một bộ phận người trẻ dễ bị cuốn theo tâm lý đám đông, chưa nhận thức đầy đủ về trách nhiệm và hệ quả từ hành vi trên mạng.
Thượng tá Lê Quang Hiển cho rằng, nguyên nhân của hiện tượng này xuất phát từ sự phát triển nhanh của công nghệ, đặc điểm tâm lý lứa tuổi và những hạn chế trong công tác giáo dục. Việc giáo dục ở một số nơi còn thiên về lý thuyết; kỹ năng nhận diện, phòng ngừa nguy cơ của giáo viên và phụ huynh chưa đồng đều. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội chưa chặt chẽ, trong khi nhận thức pháp luật của một bộ phận người học còn hạn chế.
Để khắc phục, đại diện Bộ Công an đề xuất tăng cường trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, nhà trường, gia đình và người học; đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục theo hướng chú trọng kỹ năng thực hành, khả năng nhận diện và xử lý tình huống trên mạng. Công tác phòng ngừa cần được thực hiện chủ động, thường xuyên, thay vì chỉ tập trung xử lý khi vụ việc đã xảy ra.
Ngoài ra, cần xây dựng bộ quy tắc hoặc sổ tay văn hóa ứng xử số dành cho học sinh, sinh viên, với hướng dẫn cụ thể về giao tiếp, chia sẻ thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và ứng phó khi gặp hành vi vi phạm. Đại diện Bộ Công an đề cập việc phối hợp với Bộ GD&ĐT trong quản lý sử dụng điện thoại, mạng xã hội trong trường học và nghiên cứu các giải pháp kiểm soát độ tuổi truy cập internet.
Ông Vũ Minh Đức, Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục, Bộ GD&ĐT nhấn mạnh vai trò dẫn dắt, định hướng và nêu gương của nhà giáo trong môi trường trực tuyến. Giáo viên cần tôn trọng quyền riêng tư, bảo đảm liêm chính học thuật, hướng dẫn người học kiểm chứng thông tin và tích hợp nội dung an toàn mạng, đạo đức AI vào hoạt động dạy học.
Ông Vũ Minh Đức lưu ý, việc giáo viên công khai thông tin, hình ảnh học sinh vi phạm trên mạng xã hội để nhắc nhở có thể xâm phạm quyền riêng tư, ảnh hưởng đến danh dự và tâm lý của các em. Vì vậy, nhà giáo cần thận trọng trong việc sử dụng, chia sẻ thông tin liên quan đến học sinh; đồng thời chủ động phát hiện, hỗ trợ khi người học gặp vấn đề trên môi trường mạng.
Các trường học cần xây dựng quy tắc ứng xử thành quy chế nội bộ, bố trí nguồn lực và xây dựng quy trình xử lý sự cố. Khi tiếp nhận thông tin về vụ việc, nhà trường cần phối hợp bảo vệ chứng cứ số, hỗ trợ tâm lý và chuyển cấp xử lý đối với những trường hợp vượt thẩm quyền.
Bà Phan Thị Lệ Thu, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Viễn Đông cho rằng, văn minh trên môi trường số phải bắt đầu từ văn minh trong đời thực. Nhà giáo cần nêu gương trong trang phục, lời nói, cách chào hỏi và thái độ tôn trọng người khác; sinh viên được rèn luyện thói quen lắng nghe, giao tiếp đúng mực trong các hoạt động hằng ngày.
Khi sinh viên đăng tải ý kiến bức xúc hoặc lời lẽ thiếu chuẩn mực trên Zalo và các nhóm mạng xã hội, nhà trường chủ động phản hồi lịch sự, tìm hiểu nguyên nhân thay vì chỉ chặn, xóa hay đe dọa xử lý. Với trường hợp vi phạm, sinh viên được đối thoại, phân tích hành vi và trao cơ hội sửa sai thông qua các hoạt động giáo dục, rèn luyện.
Cùng với nhà trường, tổ chức Đoàn, Hội được xác định là lực lượng đồng hành trong giáo dục lý tưởng, đạo đức và văn hóa ứng xử cho thanh niên, học sinh, sinh viên. Anh Lâm Tùng, Phó Trưởng ban Thanh thiếu nhi, Phó Chủ tịch Thường trực Trung ương Hội Sinh viên Việt Nam, cho rằng cần xây dựng “tường lửa tư tưởng” từ bên trong mỗi thanh niên. Đó là lý tưởng cách mạng, lòng yêu nước, hiểu biết lịch sử, văn hóa dân tộc, khả năng phân tích, kiểm chứng thông tin và trách nhiệm với lời nói, hành động của mình.
Nửa đầu nhiệm kỳ 2023 - 2028, Hội Sinh viên các cấp đã tổ chức 4.190 hoạt động, đăng tải 42.656 bài viết đấu tranh trên mạng xã hội, thu hút hơn 1,65 triệu lượt hội viên, sinh viên. Các chiến dịch “Hòa bình đẹp lắm”, “Tự hào Việt Nam” năm 2025 lần lượt đạt hơn 3,6 tỷ và 10,8 tỷ lượt xem. Hội thi “Ánh sáng soi đường” lần thứ V năm 2023 thu hút gần 262.000 thí sinh với hơn 677.000 lượt thi ở bảng cá nhân.
Tuy nhiên, theo anh Lâm Tùng, nội dung tuyên truyền ở một số nơi chưa theo kịp nhu cầu của giới trẻ; việc nắm bắt, phản hồi tâm tư, nguyện vọng của thanh niên chưa kịp thời. Kỹ năng nhận diện, đấu tranh, phản bác thông tin xấu độc của một bộ phận đoàn viên, thanh niên còn hạn chế. Vì vậy, tổ chức Đoàn, Hội cần đổi mới phương thức tuyên truyền, tăng cường đối thoại và tạo điều kiện để người trẻ tham gia xây dựng nội dung trên môi trường số.
Chuẩn hóa quy trình hỗ trợ người học
Phát biểu kết luận tọa đàm, Thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh đánh giá cao tinh thần trao đổi thẳng thắn, trách nhiệm của các đại biểu. Qua các ý kiến, Thứ trưởng chỉ ra 4 khoảng trống cần khắc phục: cơ chế tiếp nhận thông tin còn chậm; kỹ năng kiểm chứng, nhận diện thông tin giả và hành vi mạo danh của người học chưa đầy đủ; cán bộ phụ trách thiếu cơ hội thực hành xử lý tình huống; quy trình phối hợp trong nhà trường chưa được chuẩn hóa.
Trên cơ sở đó, Thứ trưởng yêu cầu các cơ sở giáo dục rà soát quy tắc ứng xử, nội dung giáo dục và cơ chế hỗ trợ người học trên môi trường số; cụ thể hóa chuẩn mực giao tiếp, đề cao trách nhiệm nêu gương của nhà giáo và cán bộ quản lý. Nội dung giáo dục cần phù hợp đặc thù đào tạo: chú trọng liêm chính học thuật, hướng dẫn sử dụng AI trong giáo dục đại học; gắn văn hóa ứng xử số với đạo đức nghề nghiệp, kỷ luật lao động và bảo mật thông tin trong giáo dục nghề nghiệp.
Các trường cần củng cố kênh tiếp nhận, tư vấn, công khai đầu mối phụ trách và bảo đảm bí mật thông tin người phản ánh. Đội ngũ làm công tác học sinh, sinh viên cần được bồi dưỡng kỹ năng xử lý tình huống; tổ chức Đoàn, Hội tăng cường hoạt động trải nghiệm, khuyến khích sinh viên sáng tạo nội dung tích cực. Thứ trưởng đồng thời yêu cầu đẩy mạnh nghiên cứu về tâm lý, nhận thức và hành vi người học trước tác động của công nghệ, truyền thông, làm cơ sở điều chỉnh nội dung giáo dục.
Thứ trưởng giao Vụ Học sinh - Sinh viên làm đầu mối tổng hợp ý kiến, phân loại những nội dung cơ sở giáo dục có thể triển khai ngay, nội dung cần Bộ hướng dẫn và vấn đề cần phối hợp liên ngành. Bộ GD&ĐT sẽ sớm rà soát, tham mưu hoàn thiện quy định về công tác học sinh, sinh viên; ưu tiên xây dựng học liệu, tình huống bồi dưỡng và chia sẻ mô hình hiệu quả.
Gửi lời nhắn tới học sinh, sinh viên, Thứ trưởng Nguyễn Thị Quyên Thanh mong các em giữ bình tĩnh, tôn trọng khi gặp ý kiến khác biệt, cân nhắc trước khi chia sẻ thông tin có thể ảnh hưởng đến người khác và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết. Thứ trưởng tin tưởng người học sẽ trở thành lực lượng tích cực trong việc xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh.
