Minh bạch hóa hành trình làm khoa học của học sinh

Đề cao tính minh bạch và trung thực

Theo kế hoạch vừa được Sở GD&ĐT TPHCM công bố, Cuộc thi Khoa học kỹ thuật cấp thành phố năm học 2026-2027 dành cho học sinh THCS, THPT có 22 lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu. Bên cạnh việc mở rộng không gian sáng tạo cho học sinh, cuộc thi cũng siết chặt các yêu cầu về trách nhiệm và tính xác thực của đề tài nghiên cứu.

Theo đó, mỗi dự án chỉ có một giáo viên hướng dẫn có chuyên môn phù hợp và đang công tác tại trường nơi học sinh theo học. Mỗi giáo viên chỉ được hướng dẫn một dự án trong mỗi kỳ thi, đồng thời phải chịu trách nhiệm pháp lý đối với đề tài và phê duyệt kế hoạch nghiên cứu trước khi học sinh triển khai thực hiện.

Đáng chú ý, tất cả dự án đều phải có nhật ký nghiên cứu, ghi lại toàn bộ quá trình từ khi hình thành ý tưởng đến khi hoàn thiện sản phẩm. Đây sẽ là căn cứ quan trọng để hội đồng thẩm định đánh giá mức độ tham gia thực tế của học sinh đối với đề tài.

“Các dự án chưa từng được công bố hoặc tham gia các cuộc thi khác; trường hợp kế thừa kết quả nghiên cứu trước đó phải công khai đầy đủ thông tin trong báo cáo. Học sinh, giáo viên hướng dẫn và nhà trường cùng chịu trách nhiệm về tính xác thực, trung thực của đề tài dự thi”, ông Nguyễn Bảo Quốc, Phó Giám đốc Sở GD&ĐT TPHCM nhấn mạnh.

Theo các giáo viên, những quy định mới không chỉ góp phần nâng cao chất lượng cuộc thi mà còn từng bước hình thành văn hóa nghiên cứu khoa học bài bản, đề cao trách nhiệm và liêm chính học thuật trong nhà trường phổ thông.

Thầy Nguyễn Hoàng Hải Đăng, giáo viên Trường THPT Bình Tân (phường Bình Tân), người từng trực tiếp hướng dẫn học sinh tham gia nghiên cứu khoa học, đánh giá việc yêu cầu giáo viên ký phê duyệt kế hoạch nghiên cứu và chịu trách nhiệm đối với dự án sẽ giúp vai trò của người hướng dẫn được xác định rõ ràng hơn.

“Giáo viên không chỉ hỗ trợ chuyên môn mà còn phải đồng hành, theo dõi và giám sát toàn bộ quá trình thực hiện của học sinh. Tôi đặc biệt đồng tình với yêu cầu bắt buộc phải có nhật ký nghiên cứu vì đây là căn cứ quan trọng chứng minh học sinh là người trực tiếp thực hiện đề tài, từ khâu hình thành ý tưởng, tìm kiếm tài liệu, thiết kế thí nghiệm đến xử lý kết quả và hoàn thiện sản phẩm”, thầy Đăng chia sẻ.

Cũng theo thầy Đăng, quy định dự án không được sao chép và chưa từng tham gia các cuộc thi khác cũng góp phần xây dựng môi trường nghiên cứu trung thực, công bằng và đề cao giá trị sáng tạo thực chất.

Trách nhiệm rõ ràng, nghiên cứu thực chất

Ở góc độ quản lý, nhiều hiệu trưởng cho rằng những quy định mới không đơn thuần là yêu cầu về thủ tục mà là bước chuyển quan trọng để hoạt động nghiên cứu khoa học trong trường phổ thông trở về đúng bản chất giáo dục của nó.

Bà Nguyễn Thị Kim Huệ, Hiệu trưởng Trường THPT Bình Tân bày tỏ, việc quy định rõ trách nhiệm của học sinh, giáo viên hướng dẫn và nhà trường sẽ giúp cuộc thi khoa học kỹ thuật trở về đúng ý nghĩa của một sân chơi học thuật.

Theo bà Huệ, nhà trường sẽ phải tăng cường khâu rà soát, thẩm định trước khi gửi hồ sơ dự thi nhằm bảo đảm các dự án phản ánh đúng năng lực và công sức của học sinh. Điều này không chỉ góp phần bảo vệ uy tín của cuộc thi mà còn giúp hình thành văn hóa trung thực trong nghiên cứu khoa học ngay từ bậc phổ thông.

Nữ hiệu trưởng đánh giá việc yêu cầu học sinh và giáo viên hướng dẫn chịu trách nhiệm về tính pháp lý, tính xác thực và minh bạch của đề tài có thể xem là bước tiến quan trọng trong hoạt động nghiên cứu khoa học ở trường phổ thông.

“Giá trị cốt lõi của nghiên cứu khoa học ở bậc phổ thông là giúp học sinh hình thành tư duy đặt vấn đề, tìm kiếm giải pháp, biết thử nghiệm, phản biện và bảo vệ quan điểm khoa học của mình”, bà Huệ nói.

Theo bà, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng phổ biến và có thể hỗ trợ học sinh ở nhiều công đoạn của quá trình nghiên cứu, việc minh bạch hóa dữ liệu, quy trình thực hiện và mức độ đóng góp thực tế của học sinh càng trở nên cần thiết.

“Đây không phải là rào cản đối với đổi mới sáng tạo mà là nền tảng để xây dựng môi trường nghiên cứu khoa học công bằng, trung thực và bền vững trong nhà trường phổ thông”, bà Huệ nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, ông Đinh Văn Trịnh, Hiệu trưởng Trường THCS Nguyễn Hiền (phường Tân Thới Hiệp), cho rằng quy định mới sẽ giúp giải quyết nhiều bất cập từng tồn tại trong hoạt động nghiên cứu khoa học học sinh.

Theo ông Trịnh, việc giáo viên hướng dẫn phải phê duyệt kế hoạch nghiên cứu và chịu trách nhiệm đối với dự án ngay từ khi bắt đầu thực hiện sẽ góp phần hạn chế tình trạng làm thay, đứng tên hộ hoặc sự can thiệp quá sâu từ bên ngoài vào đề tài của học sinh.

Ông Trịnh đặc biệt đánh giá cao yêu cầu bắt buộc phải có nhật ký nghiên cứu đối với tất cả dự án dự thi. Theo ông, đây là bằng chứng quan trọng chứng minh học sinh là người trực tiếp thực hiện đề tài, từ giai đoạn hình thành ý tưởng, thu thập tài liệu đến hoàn thiện sản phẩm. "Nhật ký nghiên cứu không chỉ phục vụ công tác thẩm định mà còn giúp bảo đảm dự án là sản phẩm thực sự của học sinh, không phải sản phẩm mua bán, làm thuê hay đứng tên hộ", ông Trịnh nói.

Theo ông, cách tiếp cận này cũng phù hợp với xu hướng tổ chức các cuộc thi nghiên cứu khoa học ở nhiều quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore, nơi tính minh bạch và trung thực học thuật luôn được đặt lên hàng đầu.

"Trong thời đại AI phát triển mạnh mẽ, đây giống như một 'liều vắc xin' đối với các biểu hiện thiếu trung thực trong nghiên cứu khoa học, đồng thời góp phần giáo dục tinh thần liêm chính học thuật cho cả học sinh và giáo viên hướng dẫn", ông Trịnh nhấn mạnh.