Không để người dân “đợi” thu nhập từ cây sâm
Trồng Sâm Lai Châu dưới tán rừng đang mở ra một hướng sinh kế mới cho người dân vùng biên. Tuy nhiên, đây không phải cây trồng có thể cho thu nhập trong thời gian ngắn. Theo tính toán, Sâm Lai Châu cần khoảng 5 - 7 năm mới có thể thu hoạch. Khoảng thời gian dài đó đặt ra yêu cầu phải có những sinh kế bổ trợ để người dân vừa duy trì sản xuất, vừa có nguồn thu trước mắt.
Từ thực tế này, Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu triển khai mô hình “Trồng rau xanh tập trung, chăn nuôi gia súc, gia cầm; thiết lập vùng thực phẩm an toàn cung cấp cho các trường liên cấp ở khu vực biên giới”.
Ban đầu mô hình được triển khai khoảng 8ha, phấn đấu mở rộng lên 25ha, với gần 200 hộ dân tham gia. Nếu cây sâm được xác định là hướng đầu tư dài hạn thì rau xanh, chăn nuôi là những ngành nghề có khả năng tạo sản phẩm và thu nhập trong thời gian ngắn hơn. Cách làm này được xác định bằng phương châm “lấy ngắn nuôi dài”.
Với người dân, bài toán không chỉ là có đất để sản xuất mà còn phải tính đến thời gian có thể tạo ra thu nhập. Vì vậy, trong quá trình vận động tham gia mô hình, những băn khoăn về vốn, kỹ thuật, thời gian thu hoạch và đầu ra sản phẩm được cán bộ trực tiếp giải đáp. Chính việc trao đổi cụ thể từng vấn đề giúp người dân hiểu rõ hơn cách thức sản xuất và chủ động đăng ký tham gia.
Người dân được hướng dẫn kỹ thuật trồng rau, chăm sóc cây, chăn nuôi gia súc, gia cầm; đồng thời từng bước làm quen với yêu cầu sản xuất an toàn, ổn định và đáp ứng nhu cầu của thị trường. Đầu ra được tính toán ngay từ quá trình tổ chức sản xuất, trước mắt hướng tới cung cấp thực phẩm cho các trường liên cấp trên địa bàn biên giới.
Như vậy, đào tạo nghề không chỉ dừng ở việc truyền đạt kỹ thuật mà gắn với câu hỏi cụ thể: học xong làm gì, sản phẩm làm ra bán cho ai và thu nhập được tạo ra như thế nào?
Đây cũng là điểm khác biệt trong cách tổ chức các mô hình sinh kế tại địa bàn khó khăn. Thay vì đào tạo tách rời với thực tế, nội dung được lựa chọn dựa trên điều kiện đất đai, nhu cầu của thị trường và khả năng tham gia của người dân.
Học nghề để tham gia chuỗi sản xuất
Mục tiêu thời gian tới của Bộ đội Biên phòng tỉnh là xây dựng từ 3-5 mô hình điểm tại các xã biên giới, hỗ trợ từ 1.000 - 3.000 hộ tham gia, xây dựng vườn bảo tồn nguồn gen, vườn ươm giống tập trung và vận động đầu tư phát triển khoảng 200 -300ha Sâm Lai Châu dưới tán rừng.
Quy mô đó đồng nghĩa với nhu cầu rất lớn về lao động có kỹ năng. Không chỉ kỹ thuật trồng và chăm sóc. Còn có kỹ thuật sản xuất giống, bảo vệ nguồn gen, sơ chế, chế biến, kiểm soát chất lượng, tổ chức sản xuất và liên kết tiêu thụ. Vì vậy, cùng với việc mở rộng diện tích, đào tạo nghề cần được thiết kế theo từng nhóm kỹ năng.
Người mới tham gia cần được học những kỹ thuật cơ bản. Hộ đã có kinh nghiệm cần được nâng cao kỹ năng. Lao động tham gia hợp tác xã cần được bổ sung kỹ năng tổ chức sản xuất. Lao động tham gia chế biến cần được đào tạo theo yêu cầu của từng công đoạn. Khi đó, đào tạo nghề không còn là hoạt động hỗ trợ đi kèm mà trở thành một bộ phận của quá trình phát triển vùng nguyên liệu.
Theo Đại tá Trương Minh Đức, Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy Bộ đội biên phòng tỉnh Lai Châu, để mô hình phát triển bền vững, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ về giống, vốn, đất đai, hạ tầng và tiêu thụ sản phẩm; tăng cường phối hợp quy hoạch vùng trồng, thu hút doanh nghiệp, xây dựng chuỗi liên kết và thương hiệu Sâm Lai Châu.
Khi người dân có nghề, có việc làm, có nguồn thu ổn định, họ có thêm điều kiện gắn bó với bản làng, quản lý và bảo vệ rừng, phối hợp giữ gìn đường biên, mốc giới. Đối với người dân, đây là những kiến thức gắn trực tiếp với sinh kế. Biết cách chăm sóc cây mới chỉ là bước đầu; người sản xuất còn phải hiểu sản phẩm của mình sẽ được tiêu thụ ở đâu, tham gia liên kết như thế nào và cần đáp ứng yêu cầu gì của thị trường.
Quá trình đó tạo ra một “lớp học” đặc biệt trên chính diện tích sản xuất. Người dân vừa học, vừa làm; cán bộ hướng dẫn trực tiếp; những thao tác kỹ thuật được kiểm chứng ngay trong điều kiện thực tế.
Từ góc độ giảm nghèo, cách làm này còn giúp hạn chế tình trạng người dân có nghề nhưng khó tìm việc hoặc được tập huấn nhưng không có điều kiện áp dụng. Nghề được lựa chọn từ chính nhu cầu sản xuất tại địa phương, còn việc làm được hình thành từ các mô hình đang triển khai.
Đại tá Trương Minh Đức cho rằng để người dân vùng biên có thể cải thiện thu nhập bền vững, cần tiếp tục quan tâm chính sách về giống, vốn, đất đai, hạ tầng và thị trường; đồng thời quy hoạch vùng sản xuất, thu hút doanh nghiệp và hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ.
Ngày 19/9, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với UBND tỉnh Lai Châu tổ chức Hội thảo khoa học “Sâm Lai Châu - Tinh hoa đại ngàn Tây Bắc”. Các đại biểu tham dự đã tập trung đánh giá tiềm năng, giá trị của Sâm Lai Châu; trao đổi về bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa giống, quy trình sản xuất, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị sản phẩm. Đồng thời, nhấn mạnh yêu cầu phát triển cây sâm gắn với tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho đồng bào vùng cao và bảo vệ rừng.
Đó cũng là mục tiêu mô hình trồng sâm, “lấy ngắn nuôi dài” ở Ngài Thầu đang hướng tới. Từ đào tạo kỹ thuật đến tổ chức sản xuất, từ tạo việc làm trước mắt đến đầu tư sinh kế lâu dài, hướng đi đang được triển khai tại vùng biên Lai Châu cho thấy đào tạo nghề có thể bắt đầu từ chính nhu cầu cuộc sống. Người dân học một nghề để làm ra sản phẩm, có việc làm ngay trên quê hương và từng bước nâng cao giá trị từ những nguồn lực sẵn có dưới tán rừng.
