Lắng nghe để bảo vệ sức khỏe tinh thần học sinh

Nhưng sự lắng nghe, đồng hành và hỗ trợ kịp thời của gia đình, nhà trường có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe tinh thần, giúp các em vượt qua khó khăn.

Để trẻ không phải âm thầm chịu đựng

Chia sẻ về lần phát hiện con từng bị bạn học bắt nạt khi học lớp 2, bà Trương Thúy Hà, ở phường Cầu Giấy (Hà Nội) - cho biết, điều khiến bà không nhận ra sự việc sớm là con không chia sẻ với mẹ. Thậm chí, dù thời tiết nắng nóng, con vẫn thường xuyên mặc áo dài tay. Sau này, bà Hà mới biết con làm vậy để che những vết bầm tím do bị bạn cấu. Sự việc chỉ được phát hiện khi một người thân trong gia đình kể lại.

Sau sự việc này, bà Hà dành nhiều thời gian đồng hành, hướng dẫn con nhận diện nguy cơ, bảo vệ bản thân và ứng xử khi bị bạn bắt nạt. Những kỹ năng được trang bị gồm: nhận biết tình huống không an toàn, cảnh báo người lớn, tìm kiếm sự hỗ trợ và tự vệ khi cần thiết.

Câu chuyện cho thấy trẻ không phải lúc nào cũng dễ dàng chia sẻ những vấn đề mình gặp phải với cha mẹ. Vì vậy, sự quan sát, lắng nghe và đồng hành của người lớn có vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm những bất thường, từ đó có biện pháp hỗ trợ, bảo vệ trẻ kịp thời.

Bà Nguyễn Thị Vân Hồng - Hiệu trưởng Trường Tiểu học và THCS Chương Dương (Hà Nội) - chia sẻ, có những chuyện người lớn nghe qua tưởng rất nhỏ nhưng với học sinh lại là vấn đề không hề đơn giản.

Đó có thể là việc bị bạn kỳ thị ngoại hình trên mạng xã hội, áp lực từ cha mẹ, bị so sánh với anh chị em hoặc bạn bè, những khúc mắc trong lớp học, chuyện tình cảm tuổi học trò hay cảm giác không được ai thấu hiểu.

Điều khiến bà Vân Hồng trăn trở là nhiều học sinh dù có cha mẹ, thầy cô và bạn bè bên cạnh nhưng các em vẫn chọn viết tâm sự vào những mảnh giấy rồi bỏ vào hộp thư. Trong đó là đủ chuyện của tuổi học trò: học hành, điểm số, kỳ vọng của cha mẹ, mâu thuẫn bạn bè, những vấn đề trên mạng xã hội. Thậm chí, có em chỉ mong cha mẹ bớt cãi nhau.

Theo bà Vân Hồng, phía sau những câu chuyện tưởng như vụn vặt ấy là mong muốn rất giản dị của học sinh: “Con muốn người lớn hiểu con hơn và nghe con nói”. Điều các em cần là người lớn dành thêm thời gian, kiên nhẫn lắng nghe và tạo cảm giác an toàn để có thể chia sẻ những điều đang chất chứa trong lòng.

Tăng cường hỗ trợ tâm lý

Cho rằng, Internet không còn đơn thuần là công cụ, mà ngày càng trở thành một phần quan trọng trong đời sống thanh thiếu niên, ông Lê Xuân Trung - Chủ tịch Hội đồng quản trị Viện Tâm lý Giáo dục và Đào tạo (IPET) dẫn số liệu từ Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): cứ 5 em ở độ tuổi thanh thiếu niên thì có 1 em gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần; 70% các trường hợp rối loạn tâm lý bắt đầu hình thành ở độ tuổi này.

Các nghiên cứu khác cũng chỉ ra, khoảng 34% học sinh, sinh viên cảm thấy bị áp lực bởi mạng xã hội và gần 30% từng bị bắt nạt trực tuyến ít nhất một lần. “Những con số này không chỉ là thống kê, đó là những câu chuyện thật, những nỗi lo thật, những tổn thương thật mà các em đang phải đối mặt”- ông Trung nói.

Theo ông, một thế hệ đang lớn lên trong môi trường mà thông tin lan truyền nhanh hơn khả năng xử lý của não bộ. Lời khen có thể đến chỉ trong vài giây, nhưng lời xúc phạm cũng có thể xuất hiện sau một cú chạm màn hình.

Áp lực phải thành công, giữ gìn hình ảnh và hòa nhập trên mạng xã hội khiến nhiều em rơi vào trạng thái lo âu, tự ti, thậm chí trầm cảm. Đáng lo ngại, những vấn đề sức khỏe tâm thần nếu không được quan tâm, hỗ trợ kịp thời có thể dẫn đến những hệ lụy đau lòng.

Trước thực tế đó, ông Trung cho rằng, thanh thiếu niên cần được trang bị kỹ năng, năng lực tâm lý vững vàng để nhận diện rủi ro, tự bảo vệ và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết. Đây không phải là bức tường ngăn cách các em với Internet, mà là bộ công cụ giúp các em ứng phó với áp lực, sự so sánh và những kỳ vọng phi thực tế trên mạng xã hội.

Theo đó, học sinh cần được hướng dẫn nhận diện thông tin sai lệch, độc hại; ứng phó với bắt nạt trực tuyến; biết lên tiếng và tìm kiếm sự giúp đỡ; quản lý cảm xúc, duy trì cân bằng giữa đời sống thực và đời sống số. Quan trọng hơn, các em cần xây dựng bản lĩnh để làm chủ công nghệ, thay vì bị công nghệ chi phối.

Ông Trung nhấn mạnh, chăm sóc sức khỏe tinh thần cho thanh thiếu niên là trách nhiệm của toàn xã hội. Viện Tâm lý Giáo dục và Đào tạo đã và đang hướng tới triển khai các chương trình hỗ trợ tâm lý học đường, đào tạo kỹ năng số an toàn, xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ, trong đó có chương trình can thiệp sớm cho học sinh có nguy cơ tổn thương tâm lý.

Ở góc độ chuyên môn, TS Nguyễn Thị Mai Hương - giảng viên Bộ môn Y Đức và Tâm lý Y học (Trường Đại học Y Hà Nội) - cho rằng, điều quan trọng trước hết là người lớn phải tạo cho trẻ cảm giác an toàn để các em có thể chia sẻ những gì mình đang trải qua.

Việc nhận diện vấn đề tâm lý ở học sinh cần được xem xét từ nhiều góc độ, xuất phát từ nhu cầu của trẻ và có sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội. Cha mẹ, thầy cô cần trở thành những người mà trẻ có thể tin tưởng, thay vì chỉ quan tâm đến điểm số, thành tích hay hành vi.

“Những cảm xúc tiêu cực, sự chưa trưởng thành hay việc chưa biết cách xử lý cảm xúc là điều có thể xảy ra trong quá trình lớn lên. Vấn đề là trẻ có cảm thấy an toàn khi nói ra hay không?”- TS Nguyễn Thị Mai Hương đặt vấn đề.

Theo bà, người lớn cần giúp học sinh hiểu rằng một bài thi hay kết quả học tập không quyết định giá trị của một con người. Các em cần được hỗ trợ để nhận diện bản thân, hiểu giá trị của mình và biết tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp khó khăn.

Để phân biệt trạng thái tâm lý thông thường với những dấu hiệu bất thường, người lớn cần quan tâm, lắng nghe và theo dõi trẻ thường xuyên. Gia đình và nhà trường cũng cần trao đổi về đặc điểm tâm sinh lý ở từng giai đoạn phát triển, cách tạo động lực tinh thần, những nguy cơ có thể gặp phải và các nguồn lực hỗ trợ mà học sinh có thể tiếp cận.

Bảo vệ sức khỏe tinh thần học sinh không thể chỉ trông chờ vào một phía. Khi gia đình, nhà trường và xã hội cùng lắng nghe, chia sẻ và phối hợp hỗ trợ, trẻ sẽ có thêm điểm tựa để vượt qua khó khăn, phát triển lành mạnh và an toàn.