Từ những đôi tay tảo tần, từng chiếc bánh dẻo thơm ra đời, không chỉ nuôi sống bao gia đình, mà còn gìn giữ hương vị quê nhà qua nhiều thế hệ.
Thức đêm để làm bánh
2 giờ sáng, chúng tôi có mặt tại làng nghề bánh lá trăm tuổi Quỳnh Viên, xã Quỳnh Văn, Nghệ An. Căn nhà nằm khuất trong ngõ sâu của chị Đào Thị Tâm (SN 1979) bừng sáng đèn giữa xóm đêm tĩnh lặng.
Trong căn bếp nhỏ, một mình chị Tâm lọ mọ thực hiện tất cả các công đoạn để tạo ra những chiếc bánh lá, trong khi người chồng làm thợ xây và hai con nhỏ đang yên giấc nồng.
Thoăn thoắt gói bánh để kịp giờ giao cho khách lúc mờ sáng, chị Tâm cho biết: “Nghề làm bánh lá có đặc thù riêng nên người làm bánh phải thực sự chịu khó. Chúng tôi phải thức dậy từ 2 giờ sáng để nhào bột, rửa lá dong, làm nhân thịt để sáng sớm tinh mơ kịp trả đơn cho khách... Bữa ni 4 giờ sáng đã có người đến lấy 300 chiếc bánh nên phải dậy sớm hơn”.
Cách đó không xa, cơ sở bánh lá Giang Danh cũng tất bật đỏ lửa. Lúc chúng tôi tìm đến là khoảng 4 giờ sáng, năm nồi hấp bánh cỡ lớn đang đỏ lửa, bánh đã chín tới. Để gói 1.000 chiếc bánh bỏ sỉ cho các mối ở chợ và trường học, gia đình chị Giang đã huy động nhân lực từ người thân đến hàng xóm mới kịp giờ trả đơn cho khách. Người lau lá dong, người nhào bột, trộn nhân, gói bánh... không khí lao động khẩn trương mà vui vẻ.
Vừa phụ chồng bê thùng xốp chứa hàng trăm chiếc bánh lá lên xe đi giao cho khách, chị Giang phấn khởi cho biết, thời điểm sau Tết đến nay, cơ sở của chị làm việc hết công suất để phục vụ cho nhiều tiệc cưới, ngày rằm, họp mặt cũng như khách sỉ ở chợ. Đơn hàng có ngày tăng lên gấp hai, ba lần so với ngày bình thường.
“Ngày thường gia đình tôi gói đều đặn khoảng 1.000 chiếc bánh lá bán ra thị trường. Những ngày có lễ tiệc thì gói từ 1.500 đến 2.000 chiếc. Có những đợt đơn hàng nhiều, gói không kịp phải thuê thêm nhân lực làm theo giờ (trả công 30.000 đồng/giờ/người) mới kịp đơn trả cho khách. Tuy bận rộn nhưng gia đình có thêm một khoản thu nhập”, chị Giang chia sẻ.
Vừa tất bật xếp bánh vào thùng xốp để kịp giao cho khách làm mâm cỗ, chị Nguyễn Thị Ngà (SN 1979) chia sẻ, gia đình chị đã làm nghề từ hàng chục năm nay. Từ khâu nhào bột bánh đến công đoạn hấp bánh trên những bếp củi rực lửa kéo dài cả tiếng đồng hồ đều phải vô cùng tỉ mỉ, cẩn thận để đảm bảo bánh dẻo thơm, béo ngậy, được nhiều khách hàng ưa chuộng.
Theo chị Ngà, việc làm bánh chỉ là nghề tay trái, bản thân chị vốn là chuyên viên Trạm y tế xã. Cuộc sống gia đình phụ thuộc vào công việc chạy xe kinh doanh của chồng, còn chị tranh thủ sau giờ làm buổi tối về làm bánh lá rồi kiêm luôn việc giao hàng cho khách để kiếm thêm thu nhập nuôi ba con nhỏ.
Cách đây ba năm, chồng chị Ngà hay đau họng rồi đi khám mới phát hiện bị ung thư giai đoạn cuối. Nghe tin như “sét đánh ngang tai”, chị nén đau đớn, tuyệt vọng, dùng vốn tích góp của hai vợ chồng đưa chồng đi viện chữa trị nhưng trụ cột, chỗ dựa lớn nhất của chị, vẫn qua đời. Biến cố gia đình khiến cuộc sống của chị đảo lộn.
Khi phóng viên ngỏ ý đến nhà tìm hiểu cảnh mưu sinh đêm để làm ra những chiếc bánh lá, ban đầu chị Ngà từ chối vì lý do tế nhị: “Cảnh mẹ góa, con côi không dám để đàn ông đến nhà lúc nửa đêm vì nhiều người dị nghị. Thêm nữa, cũng có nhiều người gọi điện đặt bánh thì ít, mà ỉ ôi tán tỉnh thì nhiều”.
Tuy chỉ là “nghề tay trái” nhưng việc làm bánh lá cũng góp phần tăng thêm thu nhập cho gia đình chị Ngà, giúp chị nuôi ba con ăn học. Trong ánh mắt của người phụ nữ góa chồng ánh lên niềm vui khi nhắc đến người con gái đầu lòng đang học năm cuối Đại học Thủy lợi.
“Hồn quê” trong từng chiếc bánh
Những người làm nghề bánh lá lâu năm ở làng Quỳnh Viên cho biết, bánh lá là loại bánh truyền thống thường được làm vào ngày rằm, ngày giỗ hay những khi trong nhà có công việc. Ngày nay, bánh lá được làm quanh năm để phục vụ nhu cầu của thực khách. Chiếc bánh lá mộc mạc, dân dã là kết tinh giá trị từ những thành quả lao động cần cù, chăm chỉ bao đời, làm nên hương vị ẩm thực đặc trưng của vùng đất này.
Để làm nên chiếc bánh lá, người dân làng Quỳnh Viên đã chắt chiu từ những hạt gạo thơm ngon nhất. Gạo để làm bánh lá phải là loại gạo tẻ 13/2, dẻo và thơm.
“Gạo tẻ phải ngâm trong nước lạnh khoảng hai đến ba giờ rồi đem xay thành bột nước. Tiếp đến, khâu nhào bột là khâu rất quan trọng trong làm bánh lá, bởi nó đòi hỏi người làm phải biết pha lượng nước trong bột và lượng muối vừa phải. Sau khi pha xong, bột được bắc lên bếp để lửa nhỏ và người làm phải luôn quấy đều để bột không bị vón cục, đến khi đạt độ dẻo phù hợp, không quá khô hay quá nhão. Khi nồi bột gạo đặc sền sệt thì bắc ra ngoài để bắt đầu gói bánh”, chị Tâm chia sẻ.
Lá gói bánh thường là lá dong nếp. Trước khi gói, lá dong phải được phơi nắng hoặc hơ qua lửa nhằm tăng độ dẻo cho lá, giúp người gói dễ dàng thao tác hơn. Bánh được gói theo kiểu gấp nếp lá, bẻ gập hai đầu, tạo nên chiếc bánh gọn gàng, chắc chắn và đẹp mắt.
Khi đã gói xong, bánh lá được xếp ngay ngắn vào nồi rồi hấp chín bằng hơi nước. Sau khoảng 60 đến 70 phút, khi mùi thơm của lá dong hòa cùng bột gạo và nhân bánh tỏa ra, đó là lúc bánh đã chín.
Để có nguyên liệu làm bánh, gia đình chị Tâm đã làm bảy sào ruộng, chuyên trồng giống lúa 13/2, năng suất đạt từ 3 - 3,5 tạ/sào/vụ. Lá dong, thịt lợn mua ở các cửa hàng thực phẩm sạch, các gia vị khác đều mua ở nơi tin cậy. Bình quân một ngày, gia đình chị Tâm làm được 500 chiếc bánh, sau khi trừ chi phí, lãi khoảng 200.000 - 300.000 đồng/ngày.
Mấy năm gần đây, do nhu cầu thị trường tăng cao, phục vụ ăn sáng, đám cưới, đám giỗ... nên khách hàng đặt nhiều, gia đình chị phải làm cật lực mới đủ bánh cung ứng ra thị trường. Bánh lá Quỳnh Viên là món quà quê dân dã, giờ đây đã có mặt ở hầu khắp tỉnh, theo những chuyến xe vào Nam, ra Bắc, mang theo hương đất, tình người, nét quê hương đến với nhiều vùng miền.
Sinh ra và lớn lên ở làng Quỳnh Viên, ngay từ khi còn nhỏ, bà Nguyễn Thị Xuân (52 tuổi, trú xóm 1, xã Quỳnh Thạch) đã học được cách gói bánh lá từ bà ngoại. Lớn lên, lấy chồng ngay trong làng, bà vẫn giữ nghề cho đến nay.
Hiện, gia đình bà Xuân là một trong những cơ sở bánh lá lâu đời và có thu nhập ổn định tại làng nghề bánh lá Quỳnh Viên. Con gái của bà mới học lớp 6 đã gói bánh rất nhanh và đẹp, hằng ngày ngoài giờ học đều phụ mẹ làm bánh mang ra chợ bán.
“Từ thời cha sinh, mẹ đẻ, tôi đã thấy các cụ làm nghề này. Chiếc bánh lá được người dân nơi đây xem như một sản vật không thể thiếu trong những ngày rằm, mùng Một, ngày giỗ, lễ, Tết hay các dịp trọng đại của thôn làng”, bà Xuân chia sẻ.
Nhằm hỗ trợ sản phẩm bánh lá phát triển, trước mắt, địa phương tiếp tục động viên bà con duy trì sản xuất bền vững, giữ gìn thương hiệu làng nghề truyền thống; đồng thời tăng cường truy xuất nguồn gốc nguyên liệu, gia vị liên quan đến sản xuất, kinh doanh sản phẩm.
