Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều khả năng mới cho giáo dục. Giáo viên có thể tạo câu hỏi, bài tập, học liệu minh họa nhanh hơn; học sinh cũng có thêm công cụ hỗ trợ tự học.
Nhưng càng nhiều nội dung được tạo ra, câu hỏi về chất lượng dữ liệu càng quan trọng: giáo dục sẽ dựa vào nguồn nào để bảo đảm tính chính xác, phù hợp với chương trình và có thể sử dụng an toàn, có trách nhiệm?
Đây là vấn đề được đặt ra tại Vietnam EdTech Expo 2026, diễn ra ngày 15/8 với chủ đề “Tái cấu trúc Giáo dục và Nhân lực Việt Nam trong kỷ nguyên AI”.
Khi giáo dục số không chỉ là câu chuyện công nghệ
Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 chuyển trọng tâm từ truyền đạt kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực người học. Điều đó kéo theo yêu cầu từ dạy học một chiều sang tổ chức hoạt động đa dạng; từ đánh giá nặng về điểm số sang khích lệ tiến bộ; từ dạy học đồng loạt sang phân hóa, cá nhân hóa.
Theo PGS.TS Nguyễn Chí Thành, Trưởng khoa Sư phạm, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, môi trường số hiện tồn tại một nghịch lý: tài liệu rất phong phú nhưng nhiều nội dung trôi nổi, trùng lặp, không rõ nguồn gốc; trong khi học liệu có tham chiếu rõ tới chương trình, được biên tập, thẩm định và chuẩn hóa lại chưa tương xứng với nhu cầu.
AI khiến vấn đề này rõ hơn. Công nghệ có thể tạo lượng lớn nội dung, nhưng tốc độ không đồng nghĩa với chất lượng. Học liệu do AI tạo ra vẫn cần được kiểm chứng về độ chính xác, tính phù hợp và nguồn gốc.
Bởi vậy, phía sau cuộc đua về công cụ AI là bài toán nền tảng: phải có dữ liệu giáo dục đủ sạch, đủ tin cậy và đủ cấu trúc để công nghệ khai thác hiệu quả.
Ba yêu cầu của một kho học liệu số
Theo PGS.TS Nguyễn Chí Thành, một kho học liệu số có giá trị cần được xây dựng trên ba yếu tố: cấu trúc, bản quyền và kết nối.
Trước hết là cấu trúc. Học liệu số không nên chỉ là những tệp rời rạc. Mỗi đơn vị nội dung cần được gắn với môn học, khối lớp, chủ đề, yêu cầu cần đạt và mức độ nhận thức. Khi đó, học liệu có thể được tìm kiếm, lựa chọn và tái sử dụng.
Yếu tố thứ hai là bản quyền và nguồn gốc. Học liệu sử dụng trong nhà trường cần có tác giả, xuất xứ và quy trình biên soạn, biên tập, thẩm định rõ ràng. Đây vừa là yêu cầu pháp lý, vừa là cơ sở để giáo viên, nhà trường sử dụng nội dung an toàn và có trách nhiệm.
Khi AI tham gia sâu hơn vào tạo nội dung, yêu cầu minh bạch nguồn dữ liệu và kiểm chứng càng quan trọng.
Yếu tố thứ ba là khả năng kết nối. Một kho học liệu chỉ thực sự phát huy giá trị khi có thể vận hành cùng nền tảng quản lý học tập, công cụ hỗ trợ giáo viên và ứng dụng dành cho học sinh. Khi được đưa vào giao bài, luyện tập, chấm chữa và phản hồi, học liệu đồng thời tạo ra dữ liệu giúp theo dõi tiến độ học tập.
Ba yếu tố này cho thấy vì sao chuẩn hóa học liệu cần đi trước tự động hóa bằng AI. Nếu dữ liệu thiếu cấu trúc, chưa được kiểm chứng hoặc không rõ bản quyền, việc bổ sung tính năng AI khó tạo ra giá trị giáo dục bền vững.
Từ “kho chứa” đến hệ sinh thái dạy và học
Khi được chuẩn hóa và kết nối, học liệu số không còn chỉ là nơi giáo viên tìm tài liệu mà có thể trở thành điểm nối giữa nội dung giáo dục, hoạt động dạy học, công nghệ và dữ liệu học tập.
Với giáo viên, cấu trúc dữ liệu tốt giúp giảm thời gian tìm kiếm, sàng lọc. Với học sinh, học liệu số hỗ trợ tự luyện tập, theo dõi kết quả và hình thành năng lực tự học.
Một mô hình được đề cập tại Vietnam EdTech Expo 2026 là hoclieu.vn, do Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Giáo dục Hà Nội (HEID), đơn vị thành viên của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát triển.
Nền tảng gồm kho học liệu số, công cụ hỗ trợ giáo viên, hệ thống quản lý học tập (LMS) và ứng dụng học tập dành cho học sinh. Kho học liệu cung cấp câu hỏi, bài tập, đề kiểm tra và ngữ liệu từ lớp 1 đến lớp 12.
Theo thông tin tại hội thảo, nguồn học liệu được xây dựng bám Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 và sách giáo khoa; tổ chức theo cấp học, môn học, chủ đề, kiến thức, kỹ năng và mức độ tư duy. Quá trình phát triển có sự tham gia của tác giả sách giáo khoa, chuyên gia giáo dục, giảng viên, giáo viên và chuyên gia công nghệ giáo dục; đồng thời thực hiện quy trình biên soạn, biên tập, thẩm định và bảo đảm bản quyền.
Từ kho học liệu, các công cụ còn lại phục vụ chuẩn bị bài, tạo phiếu học tập, đề kiểm tra, chấm chữa, quản lý hoạt động học tập và hỗ trợ học sinh ôn luyện, theo dõi kết quả. Đây là hướng chuyển từ “kho chứa” tài nguyên sang hệ sinh thái trong đó học liệu, công nghệ và dữ liệu cùng phục vụ dạy và học.
AI càng mạnh, yêu cầu về học liệu càng cao
Chuyển đổi số giáo dục không đơn giản là đưa phương thức cũ lên môi trường trực tuyến hay bổ sung một công cụ AI vào lớp học. Nếu thiếu học liệu và dữ liệu phù hợp, công nghệ có thể chỉ số hóa cách làm cũ.
Bởi vậy, bài toán học liệu cần được đặt song hành với bài toán công nghệ. Trong bối cảnh AI có thể tạo nội dung ngày càng nhanh và nhiều, lợi thế không nằm ở việc sở hữu kho dữ liệu lớn nhất, mà ở khả năng xây dựng và khai thác nguồn học liệu đáng tin cậy nhất.
Công nghệ chỉ thực sự tạo ra chuyển đổi khi được đặt trên nền tảng nội dung có chất lượng, có giá trị sư phạm, có thể kiểm chứng và có trách nhiệm với người học.
