Kiến tạo năng lực cạnh tranh cho logistics Việt Nam từ chuyển đổi kép

Đây là định hướng xuyên suốt của Diễn đàn Youth-Led Innovations YLI26 với chủ đề “The Eco-Digital Logi-Flow: Architecting the Frontier of Next-Gen Logistics”. Không dừng ở việc nhận diện xu hướng chuyển đổi kép, diễn đàn đi sâu vào bài toán cốt lõi: làm thế nào để doanh nghiệp logistics Việt Nam biến công nghệ và mục tiêu xanh hóa thành năng lực cạnh tranh thực chất?

Chuyển đổi kép: Từ xu hướng đến năng lực vận hành

Dữ liệu đang trở thành một trong những điểm nghẽn lớn của logistics. Thông tin phân tán qua nhiều hệ thống, thiếu kết nối giữa các chủ thể khiến doanh nghiệp khó kiểm soát toàn bộ hành trình hàng hóa, tiến độ vận chuyển và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Vì vậy, đầu tư trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn hay Internet vạn vật (IoT) sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu nền tảng dữ liệu được chuẩn hóa và liên thông.

Từ góc nhìn chính sách, ThS. Lê Thị Minh Thi, Chuyên viên Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), Hội đồng tư vấn cải cách thủ tục hành chính của Thủ tướng, cho rằng điểm nghẽn của logistics Việt Nam không chỉ nằm ở việc thiếu công nghệ, mà còn ở năng lực kết nối dữ liệu giữa các chủ thể. Hạ tầng vật lý và hạ tầng số chưa tương xứng; dữ liệu còn phân mảnh, trong khi năng lực số giữa các doanh nghiệp và người lao động có sự chênh lệch.

Áp lực này càng lớn khi các thị trường xuất khẩu siết chặt yêu cầu về minh bạch môi trường. Với Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu, dữ liệu phát thải không chỉ cần được thu thập mà còn phải bảo đảm khả năng kiểm chứng. Trao đổi về các chỉ số đánh giá mức độ sẵn sàng đáp ứng CBAM, bà Lê Thị Minh Thi cho biết chưa có một bộ chỉ số chung phù hợp với mọi doanh nghiệp, bởi quy mô và đặc thù hoạt động của mỗi đơn vị khác nhau.

Ở góc độ công nghệ, ông Nguyễn Anh Tuấn, Nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc VTGO, nhấn mạnh vai trò của việc tự động hóa luồng dữ liệu. Thay cho cách nhập liệu thủ công qua Excel hay USB, thông tin có thể được chuyển trực tiếp giữa các hệ thống và ghi nhận ngay tại thời điểm phát sinh. Đây là cơ sở để tăng khả năng truy xuất, đối chiếu và kiểm chứng dữ liệu trong chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, giảm phát thải không thể tách rời bài toán chi phí. Ông Lê Minh, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Vinalogs, nêu ví dụ vận chuyển container bằng sà lan từ Hải Phòng đến Bắc Ninh có thể giảm phát thải so với đường bộ, nhưng chi phí lại cao hơn, khiến khách hàng chưa mặn mà lựa chọn. Khoảng cách giữa lợi ích môi trường và hiệu quả kinh tế vì thế vẫn là rào cản đối với việc mở rộng các phương thức vận tải xanh.

Bài toán đặt ra không đơn thuần là đưa thêm công nghệ vào hoạt động logistics, mà phải dùng công nghệ để giải quyết những điểm nghẽn cụ thể: tối ưu tuyến vận chuyển, kết nối các phương thức vận tải, kiểm soát chi phí và sử dụng hiệu quả nguồn lực. Chỉ khi đáp ứng đồng thời yêu cầu về hiệu quả vận hành và trách nhiệm môi trường, chuyển đổi kép mới thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh.

Nhân lực - mắt xích quyết định hiệu quả chuyển đổi

Hạ tầng và dữ liệu tạo nền móng cho logistics thông minh, nhưng con người mới quyết định công nghệ được khai thác đến đâu. Theo ông Chu Minh Nhiên, Quản lý phát triển tuyến của DHL Global Forwarding, chất lượng dữ liệu đầu vào là điều kiện tiên quyết trước khi doanh nghiệp ứng dụng AI và các công cụ phân tích. Dữ liệu thiếu chính xác có thể dẫn đến kết quả sai lệch, kéo theo những quyết định vận hành không phù hợp.

Trong môi trường làm việc mới, biết sử dụng công nghệ chưa đủ. Người lao động cần có tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi và kiểm chứng thông tin. AI có thể đảm nhận nhiều công việc lặp lại, nhưng con người vẫn phải hiểu bản chất vấn đề và chịu trách nhiệm về quyết định cuối cùng.

Từ góc độ đào tạo, TS. Nguyễn Thị Kim Oanh, Phó Trưởng Khoa Thuế và Hải quan, Học viện Tài chính, cho rằng sinh viên logistics cần được rèn luyện khả năng ứng dụng công nghệ vào toàn bộ quy trình nghề nghiệp, từ xử lý đơn hàng, hợp đồng, thanh toán đến vận chuyển, giao nhận và tối ưu chi phí. Khoảng trống hiện nay không chỉ là kỹ năng sử dụng công cụ số, mà còn ở khả năng kiểm chứng kết quả và phối hợp các công cụ trong thực tiễn.

Một hướng tiếp cận được gợi mở là sử dụng dữ liệu mô phỏng để sinh viên thực hành phân tích mà không làm lộ thông tin bảo mật của doanh nghiệp. Trên cơ sở đó, người học có thể tiếp cận các tình huống như gián đoạn chuỗi cung ứng hay dịch bệnh, qua đó rèn luyện khả năng nhận diện rủi ro và lựa chọn phương án ứng phó.

Đưa bài toán thực tiễn vào đào tạo cũng là mục tiêu của ba nhóm đề tài nghiên cứu dành cho sáu đội sinh viên đến từ Trường Đại học Giao thông vận tải, Học viện Tài chính và Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. Các nhóm được tiếp cận ba vấn đề cụ thể: kiểm định dữ liệu phát thải carbon trong chuỗi cung ứng hàng xuất khẩu sang EU; liên thông dữ liệu số giữa cảng biển, doanh nghiệp và hải quan; chuyển dịch cơ cấu phương thức vận tải hướng tới Net Zero.

Từ hạ tầng số, dữ liệu phát thải đến năng lực nhân lực, các vấn đề tại YLI26 cho thấy chuyển đổi kép không thể thành công bằng nỗ lực đơn lẻ. Cơ quan quản lý cần tạo hành lang và chuẩn kết nối; doanh nghiệp phải chủ động đổi mới quy trình, tư duy quản trị; nhà trường cần đưa bài toán thực tế vào đào tạo. Trong mối liên kết ấy, sinh viên không chỉ là người tiếp nhận tri thức mà còn có cơ hội tham gia đề xuất giải pháp cho những thách thức của ngành.