Ở đền Trần Thương (xã Trần Thương, tỉnh Ninh Bình), câu chuyện về những kho lương thời Trần là một phần không thể tách rời khỏi tên đất, tên đền. Theo tư liệu địa phương, nơi đây từng được lựa chọn làm địa điểm tập kết, cất giữ lương thực trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông.
Từ “lục khê đầu” đến tục phát lương
Khu vực Trần Thương xưa thuộc vùng “lục khê đầu” - nơi có nhiều dòng sông, thuận lợi cho việc vận chuyển bằng đường thủy. Từ đây có thể kết nối với những tuyến đường về Thăng Long, Thiên Trường và ra biển. Địa hình khi ấy còn hoang sơ, nhiều gò bãi, cây cối, lại gần đường thủy, phù hợp cho việc tập kết và che giấu lương thực.
Trần Quốc Tuấn đã cho lập 6 kho lương ở khu vực này, trong đó kho chính nằm tại vùng Trần Thương ngày nay.
Sau khi cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông thắng lợi, Trần Hưng Đạo đã cắm sinh phần tại đây. Vì thế mà dân gian có câu: Sinh Kiếp Bạc, thác Trần Thương, quê hương Bảo Lộc.
Tuy nhiên, việc mộ của Trần Hưng Đạo có thực sự ở đây hay không thì còn là một bí mật. Các nhà sử học cho rằng, việc Trần Hưng Đạo cho cắm sinh phần của mình ở Trần Thương chỉ là cách đánh lạc hướng kẻ thù.
Đền Trần Thương hiện còn lưu giữ nhiều cổ vật, sắc phong, trong đó có đôi kiếm bạc được lưu truyền là vũ khí Hưng Đạo Đại vương dùng để trừ Phạm Nhan. Câu chuyện này được chép trong một số thư tịch cổ và trở thành truyền thuyết gắn với không gian thờ Đức Thánh Trần tại di tích.
Lại nói về kho lương thực dồi dào của nhà Trần ở “lục khe đầu”. Khi cuộc kháng chiến chấm dứt, Hưng Đạo Đại Vương đã mở kho thóc để phân phát lương thực cho nhân dân. Từ đó, ở Trần Thương có tục phát lương cho dân hàng năm để cầu lộc, cầu an. Theo thời gian hình thành phong tục lễ phát lương gắn với Đức Thánh Trần diễn ra vào Rằm tháng Giêng.
Bên cạnh lễ phát lương, lễ hội tháng Tám âm lịch tại đền Trần Thương gắn với ngày húy kỵ Hưng Đạo Đại vương 20/8. Trong năm, di tích còn duy trì các nghi lễ như lễ xin Đức Thánh mở cửa đền và lễ tạ, tạo thành hệ thống thực hành tín ngưỡng gắn với đời sống cộng đồng nơi đây.
Những nghi thức ấy tạo nên một đời sống riêng cho di tích. Người dân không chỉ đến đền trong vai trò khách tham quan. Họ tham gia vào nghi lễ, chuẩn bị lễ vật, truyền lại cách thực hành và kể cho thế hệ sau những câu chuyện về Đức Thánh Trần, về vùng đất và về lễ hội.
Nghệ nhân dân gian Phạm Hải Hưng - Thủ nhang đền Trần Thương cho biết, với lễ hội truyền thống đền Trần Thương điều cần giữ trước hết là sự trang nghiêm, trình tự và ý nghĩa vốn có của nghi lễ. Bởi lễ hội ở đây là sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng, trong đó người dân chính là những người trực tiếp thực hành, gìn giữ và truyền lại di sản.
Cách kể chuyện mới về di sản
Ở Trần Thương, di sản không chỉ nằm trong kiến trúc của ngôi đền mà nằm trong cách cộng đồng thực hành tín ngưỡng, trong những câu chuyện được kể lại, trong các trò chơi dân gian và cả cách người trẻ được tiếp cận với lịch sử quê hương.
Lễ hội truyền thống đền Trần Thương năm 2026 diễn ra từ ngày 25 - 30/9. Nhưng thay vì chỉ dựng một không gian lễ hội để người dân đến dự, ban tổ chức đưa vào chương trình những hoạt động giúp kể lại câu chuyện của chính vùng đất này.
“Hành trình theo dấu kho lương Trần Thương” là một trong những hoạt động đặc biệt, thay vì bắt đầu từ một nghi lễ, câu chuyện được mở ra từ địa điểm, địa hình và lịch sử.
Bên cạnh đó, ngày 26/9, tại đền Trần Thương còn diễn ra thực hành Hầu Thánh với 11 giá hầu, từ khoảng 7 giờ 30 đến 18 giờ. Các nghệ nhân đến từ nhiều địa phương cùng thực hành trong một không gian tín ngưỡng gắn với Đức Thánh Trần.
Theo Ban tổ chức, việc tổ chức tập trung hoạt động này nhằm giúp công chúng nhận diện rõ hơn các nhân vật được thờ phụng, những lớp tín ngưỡng và không gian văn hóa tại di tích. Đây cũng là dịp để công chúng tiếp cận thực hành tín ngưỡng theo hướng có hiểu biết, thay vì chỉ nhìn nó như một màn trình diễn.
Nếu lễ hội truyền thống kể câu chuyện bằng nghi lễ và tập tục, thì sân khấu kể lại câu chuyện ấy bằng âm nhạc, hình ảnh và ngôn ngữ biểu diễn. Vào tối 26/9, chương trình nghệ thuật “Dấu thiêng muôn đời - Sáng ngời di sản” sẽ diễn ra tại sân tâm linh đền Trần Thương.
Theo tổng đạo diễn Lê Thế Song, chương trình được xây dựng như một vở diễn tổng hợp, kết hợp âm nhạc, múa tương tác, trình chiếu và hiệu ứng sân khấu. Khoảng 70 nghệ sĩ, diễn viên tham gia, trong đó sẽ quy tụ những nghệ sĩ nổi tiếng như: NSND Thanh Ngoan, Thúy Ngần, NSƯT Việt Hoàn, Hoàng Tùng.
Ba chương của chương trình lần lượt đi từ câu chuyện nhà Trần và Hưng Đạo Đại vương đến văn hóa Ninh Bình rồi trở về đời sống hiện đại. Chất liệu xẩm, chèo, dân ca Ninh Bình được phối hợp với âm nhạc điện tử. Một số ca khúc mới như “Linh thiêng Trần Thương”, “Cá Nhân Đạo, gạo Trần Thương”, “Ninh Bình một khúc ca” được sử dụng để kể lại câu chuyện của vùng đất bằng ngôn ngữ sân khấu đương đại.
Theo ông Song, điều quan trọng là kể được câu chuyện về Trần Thương, bởi vùng đất này có những chất liệu rất riêng biệt, như dấu tích kho lương, ngôi đền thờ Hưng Đạo Đại vương, tục phát lương và đời sống tín ngưỡng.
Tuy nhiên, giữa truyền thuyết và sử liệu cần có sự phân biệt. Những câu chuyện được lưu truyền có thể cho thấy cách cộng đồng nhìn nhận di tích và nhân vật được thờ phụng, nhưng không nên mặc nhiên xem mọi chi tiết truyền khẩu là chứng cứ lịch sử.
Đền Trần Thương thờ Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn cùng gia quyến và các tướng lĩnh nhà Trần. Ngôi đền được xây dựng vào thời Hậu Lê, từng trải qua nhiều lần tu bổ. Năm 1989, đền Trần Thương được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia; năm 2015 được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt; năm 2017, Lễ hội đền Trần Thương được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
