Kết quả Chương trình Đánh giá kết quả học tập của học sinh tiểu học khu vực Đông Nam Á (SEA-PLM) chu kỳ 2024 cho thấy giáo dục tiểu học Việt Nam tiếp tục đạt nhiều kết quả tích cực, đồng thời mở ra những định hướng quan trọng để nâng cao chất lượng, công bằng và phát triển bền vững trong giai đoạn tới.
Gợi mở từ kết quả SEA-PLM 2024
Chia sẻ về kết quả SEA-PLM 2024, PGS.TS Phạm Quốc Khánh - Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ GD&ĐT) cho biết: Trong sáu quốc gia công bố kết quả, Việt Nam đứng đầu về Toán và Đọc, đứng thứ hai về Viết. Điểm trung bình của học sinh Việt Nam đạt 334,6 điểm môn Toán, 323,5 điểm môn Đọc và 471,1 điểm môn Viết.
Ở môn Toán, 95,4% học sinh đạt ngưỡng năng lực tối thiểu, nghĩa là hầu hết học sinh đã có đủ năng lực toán học nền tảng để tiếp tục học tập ở các cấp học tiếp theo. Đặc biệt, 88,4% học sinh đạt từ Bậc 6 trở lên, phản ánh tỷ lệ học sinh có năng lực toán học khá và tốt rất cao.
Ở môn Đọc, 85,5% học sinh đạt ngưỡng năng lực tối thiểu, song vẫn còn 14,5% học sinh chưa đạt. Điều này cho thấy đọc hiểu vẫn là lĩnh vực cần tiếp tục được ưu tiên trong thời gian tới.
Một điểm rất đáng khích lệ là 64,9% học sinh Việt Nam đạt mức thành thạo cao đồng thời ở cả Toán và Đọc, cao nhất trong các quốc gia tham gia khảo sát. Ngược lại, chỉ 0,3% học sinh ở mức rất thấp ở cả hai lĩnh vực, thấp hơn nhiều so với mức trung bình của khu vực.
PGS.TS Phạm Quốc Khánh nhận định: Những kết quả này cũng cho thấy Việt Nam đang ở vị thế thuận lợi để thực hiện Mục tiêu phát triển bền vững số 4 (SDG 4) của Liên Hợp Quốc, đặc biệt là chỉ số SDG 4.1.1b về tỷ lệ học sinh cuối cấp tiểu học đạt năng lực tối thiểu về Đọc và Toán.
Tỷ lệ 95,4% học sinh đạt ngưỡng năng lực tối thiểu môn Toán và 85,5% đạt ngưỡng năng lực tối thiểu môn Đọc là nền tảng quan trọng để bảo đảm mọi trẻ em được tiếp cận giáo dục có chất lượng và có cơ hội học tập thành công ở các cấp học tiếp theo.
Tuy nhiên, PGS.TS Phạm Quốc Khánh lưu ý, kết quả cũng cho thấy không phải mọi học sinh đều có cơ hội học tập như nhau. Khoảng cách về kết quả học tập vẫn chủ yếu xuất phát từ điều kiện kinh tế - xã hội của gia đình, nơi học sinh sinh sống và ngôn ngữ sử dụng tại gia đình.
Đáng chú ý, ở vùng sâu, vùng xa và miền núi, chênh lệch tỷ lệ đạt ngưỡng năng lực tối thiểu môn Đọc giữa nhóm học sinh có điều kiện kinh tế - xã hội cao và thấp lên tới 26,5 điểm phần trăm, trong khi ở khu vực thành thị chỉ khoảng 4,5 điểm phần trăm.
Đối với nhóm học sinh đồng thời có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, học ở vùng sâu, vùng xa hoặc miền núi và sử dụng ngôn ngữ khác tiếng Việt tại gia đình, có tới 31,5% chưa đạt ngưỡng năng lực tối thiểu về Đọc. Điều này cho thấy nhiều yếu tố bất lợi thường xuất hiện đồng thời và cần được hỗ trợ một cách tổng thể, liên tục và có trọng tâm.
Báo cáo cũng ghi nhận điểm trung bình năm 2024 thấp hơn năm 2019 khoảng 6,8 điểm ở môn Toán và 13 điểm ở môn Đọc. Tuy nhiên, không nên hiểu đây là sự giảm sút chất lượng giáo dục. Kết quả chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như tác động kéo dài của đại dịch Covid-19, thay đổi mẫu khảo sát và phương pháp liên kết thang đo. Vì vậy, đây là tín hiệu cần tiếp tục theo dõi trong các chu kỳ đánh giá tiếp theo.
Một điểm cần lưu ý là học sinh tham gia SEA-PLM 2024 là thế hệ học hoàn toàn theo Chương trình giáo dục phổ thông 2006, chưa phải thế hệ học theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Vì vậy, PGS.TS Phạm Quốc Khánh cho rằng, kết quả này không dùng để đánh giá hiệu quả của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 mà là mốc tham chiếu quan trọng trước khi đánh giá các khóa học sinh học theo chương trình mới.
Hướng tới phát triển năng lực học tập suốt đời cho mọi học sinh
Kết quả SEA-PLM 2024 cũng cho thấy việc đạt ngưỡng năng lực tối thiểu mới là điểm khởi đầu, chưa phải đích đến của giáo dục. Trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, giáo dục tiểu học cần tiếp tục hướng tới phát triển năng lực học tập suốt đời cho học sinh.
Điều đó, theo PGS.TS Phạm Quốc Khánh, có nghĩa là học sinh không chỉ biết đọc, biết viết và biết tính toán, mà còn phải biết học cách học, biết tìm kiếm và lựa chọn thông tin, biết tư duy phản biện, biết hợp tác, biết giải quyết vấn đề và biết vận dụng kiến thức vào những tình huống mới. Đây là những năng lực cốt lõi giúp các em tiếp tục học tập, thích ứng với sự thay đổi và phát triển trong suốt cuộc đời.
Theo đó, cùng với việc duy trì tỷ lệ học sinh đạt ngưỡng năng lực tối thiểu, giáo dục tiểu học cần ưu tiên phát triển các năng lực bậc cao.
Đối với môn Đọc, cần chuyển từ đọc đúng và hiểu thông tin sang biết suy luận, đánh giá, phản biện, kết nối nhiều nguồn thông tin và sử dụng việc đọc như một công cụ để học tập ở tất cả các môn học.
Đối với môn Toán, cần chuyển từ thực hiện phép tính sang phát triển năng lực mô hình hóa, lập luận, giải quyết vấn đề, giải thích kết quả và vận dụng toán học vào các tình huống thực tiễn.
Đối với môn Viết, cần chuyển từ viết đúng ngữ pháp và chính tả sang biết lập ý, tổ chức bài viết, trình bày quan điểm, giao tiếp hiệu quả, sáng tạo và thuyết phục người đọc.
Từ những kết quả trên, Báo cáo quốc gia SEA-PLM 2024 đề xuất năm định hướng chính sách lớn.
Thứ nhất, tiếp tục nâng cao chất lượng dạy học Đọc, Viết và phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Toán; đặc biệt quan tâm đến nhóm học sinh chưa đạt hoặc sát ngưỡng năng lực tối thiểu, đồng thời phát triển mạnh các năng lực bậc cao và năng lực học tập suốt đời cho học sinh theo định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
Thứ hai, ưu tiên đầu tư và hỗ trợ sớm cho học sinh có nhiều bất lợi cùng lúc, nhất là học sinh nghèo, học sinh vùng sâu, vùng xa, miền núi và học sinh sử dụng ngôn ngữ khác tiếng Việt tại gia đình, nhằm bảo đảm mọi học sinh đều có cơ hội đạt được các năng lực nền tảng.
Thứ ba, tiếp tục bồi dưỡng giáo viên về dạy học đọc hiểu, viết, toán học vận dụng, dạy học phân hóa và hỗ trợ học sinh học tập còn hạn chế.
Thứ tư, thu hẹp khoảng cách số giữa các vùng miền, tạo điều kiện để mọi học sinh đều có cơ hội tiếp cận học liệu số, môi trường học tập số và các cơ hội học tập bình đẳng.
Thứ năm, tiếp tục sử dụng kết quả SEA-PLM cùng với các dữ liệu giáo dục trong nước để theo dõi chất lượng, công bằng và hiệu quả của hệ thống giáo dục; đồng thời phục vụ thực hiện SDG 4, xây dựng chính sách dựa trên bằng chứng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.
“Thông điệp của SEA-PLM 2024 là: Việt Nam tiếp tục duy trì chất lượng giáo dục tiểu học trong nhóm dẫn đầu khu vực Đông Nam Á và có nhiều điều kiện thuận lợi để thực hiện Mục tiêu phát triển bền vững số 4 (SDG 4) của Liên Hợp Quốc về giáo dục có chất lượng.
Giai đoạn tới, mục tiêu không chỉ là bảo đảm mọi học sinh đều đạt ngưỡng năng lực tối thiểu về Đọc, Viết và Toán, mà còn từng bước giúp các em phát triển các năng lực bậc cao, có năng lực học tập suốt đời, thích ứng với sự thay đổi, sẵn sàng trở thành công dân tích cực trong xã hội học tập và nền kinh tế tri thức. Đồng thời, mọi chính sách cần hướng tới bảo đảm không để bất kỳ học sinh nào bị bỏ lại phía sau trên con đường tiếp cận giáo dục chất lượng, công bằng và bền vững”.
PGS.TS Phạm Quốc Khánh
